«Μην τολμήσεις να νιώσεις ενοχή για τον τρόπο που ανταπεξήλθες. Επιβίωσες. Ε και; Χρησιμοποίησες τρόπους που σε κανονικές συνθήκες δεν θα το έκανς και έσπασες τους κανόνες. Σιγά το πράγμα. Αυτό ήταν που σε κράτησε ζωντανό. Αυτό είναι που σε κάνει ξεχωριστό.»
- Άγνωστος -
Η φράση αυτή έχει τις ρίζες της στη λαϊκή ψυχολογία και την κοινότητα των survivors, αντικατοπτρίζοντας τις βαθιές αρχές της Θεραπείας Αποδοχής και Δέσμευσης (ACT) και της Τραυματοκεντρικής Προσέγγισης. Είναι μια δήλωση που αποποινικοποιεί την επιβίωση και μετακινεί το βάρος από το «τι έκανες λάθος» στο «τι σε κράτησε εδώ».
Η ενοχή είναι συχνά ο αόρατος σύντροφος εκείνων που κατάφεραν να βγουν από δύσκολες καταστάσεις. Πολλοί έφηβοι και ενήλικες κοιτάζουν πίσω στο παρελθόν τους και νιώθουν ντροπή για τις επιλογές που έκαναν, για τον θυμό που ξέσπασαν, για τις ουσίες που χρησιμοποίησαν, για την απομόνωση στην οποία κατέφυγαν ή για τους κανόνες που έσπασαν. Ωστόσο, η σύγχρονη ψυχολογία μας διδάσκει ότι αυτές οι «ανθυγιεινές» συμπεριφορές δεν ήταν σημάδια διαφθοράς του χαρακτήρα, αλλά ευφυή συστήματα άμυνας ενός οργανισμού που βρισκόταν υπό πολιορκία. Όταν το περιβάλλον γίνεται απειλητικό, ο εγκέφαλος παύει να ενδιαφέρεται για την ηθική ορθότητα ή τη μακροπρόθεσμη υγεία και εστιάζει αποκλειστικά στο «τώρα».
Στο πλαίσιο της Νευροβιολογίας του Τραύματος, κατανοούμε ότι το νευρικό σύστημα διαθέτει μια ιεραρχία αντιδράσεων. Όταν η ασφάλεια χάνεται, ο προμετωπιαίος φλοιός, το κέντρο της λογικής και των κοινωνικών κανόνων, υπολειτουργεί, ενώ η αμυγδαλή αναλαμβάνει τα ηνία. Σε αυτή την κατάσταση, η παραβίαση των κανόνων ή η χρήση «κακών» συνηθειών λειτουργεί ως συναισθηματικό παυσίπονο. Αν δεν είχες αυτά τα εργαλεία, όσο ατελή κι αν σου φαίνονται σήμερα, ίσως να μην είχες την ψυχική αντοχή να αντέξεις το βάρος των γεγονότων. Η επιβίωση είναι μια δημιουργική πράξη προσαρμογής και το γεγονός ότι είσαι εδώ για να αναστοχαστείς πάνω σε αυτές τις πράξεις, αποδεικνύει την επιτυχία τους.
Σύμφωνα με τον Bessel van der Kolk (2014) στο έργο του The Body Keeps the Score, το τραύμα δεν είναι αππλώς ένα γεγονός που συνέβη στο παρελθόν, αλλά μια ζωντανή κατάσταση του σώματος στο παρόν. Όταν ένας άνθρωπος βρίσκεται σε κίνδυνο, ο εγκέφαλός του εισέρχεται σε μια κατάσταση «επιβίωσης» όπου η λογική υποχωρεί μπροστά στο ένστικτο. Οι συμπεριφορές που αργότερα ονομάζουμε «προβληματικές», όπως η επιθετικότητα, η χρήση ουσιών ή η απομόνωση, ήταν εκείνη τη στιγμή οι μοναδικές διαθέσιμες γέφυρες προς την ασφάλεια. Όπως επισημαίνουν οι Teicher & Samson (2016), ο εγκέφαλος των εφήβων αναδιοργανώνεται βιολογικά υπό το βάρος του στρες, προτεραιοποιώντας την άμεση ανακούφιση έναντι των κοινωνικών κανόνων. Επομένως, το να «σπάσεις τους κανόνες» δεν ήταν πράξη επανάστασης, αλλά πράξη αυτοσυντήρησης.
Η Πολυδιδακτική Θεωρία (Polyvagal Theory) του Stephen Porges (2011) μας προσφέρει μια επιστημονική εξήγηση για το γιατί δεν πρέπει να νιώθουμε ενοχή. Το νευρικό μας σύστημα διαθέτει αυτόματες αντιδράσεις (πάλη, φυγή ή πάγωμα) που ενεργοποιούνται χωρίς τη συγκατάθεσή μας. Όταν το περιβάλλον είναι εχθρικό, το σώμα επιλέγει την τακτική που έχει τις περισσότερες πιθανότητες να μας κρατήσει ζωντανούς. Αν η «ανθυγιεινή» συμπεριφορά σου κατάφερε να σε φέρει στο σήμερα, τότε το νευρικό σου σύστημα έκανε ακριβώς τη δουλειά του. Η ενοχή που νιώθουμε εκ των υστέρων είναι ένα παράγωγο του προμετωπιαίου φλοιού που προσπαθεί να ερμηνεύσει με όρους ηθικής μια καθαρά βιολογική μάχη.
Στο πλαίσιο του μοντέλου Internal Family Systems (IFS), ο Richard Schwartz (2021) υποστηρίζει ότι δεν υπάρχουν «κακά μέρη» μέσα μας. Κάθε συμπεριφορά που υιοθετήσαμε, όσο αυτοκαταστροφική κι αν φαίνεται, καθοδηγούνταν από ένα «τμήμα» μας που προσπαθούσε να μας προστατεύσει από έναν αφόρητο πόνο. Ένας ενήλικας που σήμερα αναγνωρίζει ότι κάποτε «έσπασε τους κανόνες», χρειάζεται να δει εκείνο το κομμάτι του εαυτού του όχι ως εχθρό, αλλά ως έναν κουρασμένο φύλακα. Η αποδοχή αυτή, όπως περιγράφεται και από την Marsha Linehan (2015) στη Διαλεκτική Συμπεριφορική Θεραπεία (DBT), είναι απαραίτητη: χρειάζεται πρώτα να αποδεχτούμε τον εαυτό μας ακριβώς όπως είναι και όπως υπήρξε, για να μπορέσουμε τελικά να αλλάξουμε.
Η σύγχρονη έρευνα για την ανθεκτικότητα, όπως αυτή των Southwick & Charney (2018), τονίζει ότι το «ξεχωριστό» στοιχείο σε έναν survivor είναι η ικανότητά του για προσαρμογή. Η επιβίωση σε αντίξοες συνθήκες απαιτεί μια μορφή «δημιουργικής δυσαρμονίας» με το περιβάλλον. Το γεγονός ότι χρησιμοποιήσατε ό,τι μέσο είχατε στη διάθεσή σας δείχνει μια εσωτερική σπίθα που αρνήθηκε να σβήσει. Ο Gabor Maté (2022) στο The Myth of Normal υπενθυμίζει ότι πολλές από τις διαγνώσεις ή τις ταμπέλες που δίνονται σε εφήβους και ενήλικες είναι στην πραγματικότητα φυσιολογικές αντιδράσεις σε μη φυσιολογικές καταστάσεις.
Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι η φράση «αυτό σε κάνει ξεχωριστό» δεν εξωραΐζει την αυτοκαταστροφή, αλλά υπογραμμίζει την ανθεκτικότητα. Η ικανότητα του ανθρώπου να λυγίζει χωρίς να σπάει, ακόμα και αν αυτό σημαίνει ότι πρέπει να χρησιμοποιήσει «ανορθόδοξα» μέσα, είναι μια απόδειξη της εσωτερικής του δύναμης. Η μετάβαση από την επιβίωση στην άνθιση απαιτεί να ευχαριστήσουμε εκείνα τα παλιά κομμάτια του εαυτού μας που μας κράτησαν ζωντανούς, ενημερώνοντάς τα ταυτόχρονα ότι τώρα πια είμαστε ασφαλείς και μπορούμε να επιλέξουμε νέους, πιο λειτουργικούς τρόπους ζωής.
Κλείνοντας, η θεραπεία και η ανάκαμψη δεν ξεκινούν με την τιμωρία του παρελθόντος εαυτού, αλλά με την αναγνώριση της θυσίας του. Όπως σημειώνουν οι Ehlers & Clark (2000), η γνωστική επεξεργασία του τραύματος ολοκληρώνεται όταν το άτομο σταματά να βλέπει τον εαυτό του ως «χαλασμένο» και αρχίζει να τον βλέπει ως «προσαρμοσμένο». Οι κανόνες που σπάσατε ήταν οι τοίχοι που σας προστάτεψαν από μια κατάρρευση που ίσως να ήταν μη αναστρέψιμη. Σήμερα, έχοντας τη γνώση και την ασφάλεια, μπορείτε να αφήσετε αυτά τα εργαλεία στην άκρη, όχι επειδή ήταν «λάθος», αλλά επειδή πλέον δεν τα χρειάζεστε για να είστε ζωντανοί.
Από καρδιάς...
Courtois, C. A., & Ford, J. D. (2013). Treatment of Complex Trauma: A Sequenced, Relationship-Based Approach. Guilford Press.
Ehlers, A., & Clark, D. M. (2000). "A cognitive model of posttraumatic stress disorder." Behaviour Research and Therapy, 38(4), 319-345.
Herman, J. L. (2015). Trauma and Recovery: The Aftermath of Violence--From Domestic Abuse to Political Terror. Basic Books.
Levine, P. A. (2010). In an Unspoken Voice: How the Body Releases Trauma and Restores Goodness. North Atlantic Books.
Linehan, M. M. (2015). DBT Skills Training Manual. Guilford Publications.
Maté, G. (2022). The Myth of Normal: Trauma, Illness, and Healing in a Toxic Culture. Avery.
Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory: Neurophysiological Foundations of Emotions, Attachment, Communication, and Self-regulation. W. W. Norton & Company.
Schwartz, R. C. (2021). No Bad Parts: Healing Trauma and Restoring Wholeness with the Internal Family Systems Model. Sounds True.
Southwick, S. M., & Charney, D. S. (2018). Resilience: The Science of Mastering Life's Greatest Challenges. Cambridge University Press.
Teicher, M. H., & Samson, J. A. (2016). "Annual Research Review: Enduring neurobiological effects of childhood abuse and neglect." Journal of Child Psychology and Psychiatry, 57(3), 241-266.
Van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. Penguin Books.
Disclaimer: Το παρόν άρθρο παρέχεται αποκλειστικά για ενημερωτικούς και εκπαιδευτικούς σκοπούς και δεν συνιστά ψυχολογική ή ιατρική γνωμάτευση, διάγνωση ή θεραπευτική παρέμβαση. Το περιεχόμενο δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη αξιολόγηση και υποστήριξη από επαγγελματία ψυχικής υγείας. Παρότι καταβάλλεται κάθε δυνατή προσπάθεια για την ακρίβεια και εγκυρότητα των πληροφοριών, ο δημιουργός του παρόντος δεν φέρει ευθύνη για οποιαδήποτε άμεση ή έμμεση ζημία προκύψει από τη χρήση ή την ερμηνεία του περιεχομένου. Η αξιοποίηση των πληροφοριών γίνεται με αποκλειστική ευθύνη του αναγνώστη.
