Η επίκριση, είτε προέρχεται από το περιβάλλον μας είτε από τον ίδιο μας τον εαυτό, λειτουργεί συχνά ως ένας αόρατος αρχιτέκτονας που χτίζει τους τοίχους της εσωτερικής μας φυλακής. Στην καθημερινή ζωή, η κριτική παρουσιάζεται συχνά με το προσωπάκι της «λογικής» ή της «βελτίωσης». Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Η συστηματική επίκριση δεν διορθώνει τη συμπεριφορά, αλλά διαβρώνει την ταυτότητα. Όπως επισημαίνει η Brené Brown (2012), υπάρχει μια χαώδης διαφορά ανάμεσα στην ενοχή («έκανα κάτι λάθος») και τη ντροπή που προκαλεί η επίκριση («είμαι λάθος»). Η αυτο-επίκριση είναι η γλώσσα της ντροπής, και όταν γίνεται η κυρίαρχη φωνή μέσα μας, σταματάμε να αναπτυσσόμαστε και αρχίζουμε απλώς να συρρικνωνόμαστε.
Από την οπτική της Gestalt, η αυτο-επίκριση είναι η απόλυτη εκδήλωση του εσωτερικού διχασμού. Ο Fritz Perls (1969) περιέγραψε με μοναδικό τρόπο τη δυναμική ανάμεσα στον «Top-Dog» και τον «Under-Dog». Ο Top-Dog είναι ο εσωτερικός μας δικαστής. Είναι ηθικολόγος, αυταρχικός, γεμάτος «πρέπει» και «οφείλεις». Χρησιμοποιεί την επίκριση ως μαστίγιο για να επιβάλει τη συμμόρφωση. Από την άλλη πλευρά, ο Under-Dog είναι το κομμάτι μας που δέχεται την επίθεση, που νιώθει ανεπαρκές και απαντά με αμυντικότητα, κούραση ή αναβλητικότητα. Αυτή η ατέρμονη σύγκρουση αποτελεί μια «διακοπή της επαφής» με τον πραγματικό μας εαυτό. Αντί να είμαστε παρόντες στο «εδώ και τώρα», αναλώνοντας την ενέργειά μας σε δημιουργικές δράσεις, εγκλωβιζόμαστε σε έναν εσωτερικό εμφύλιο πόλεμο όπου κανείς δεν κερδίζει ποτέ.
Η επίκριση συνδέεται στενά με την έννοια της «ενδόβολης» (introjection). Πολλές από τις επικριτικές φωνές που ακούμε μέσα μας δεν είναι δικές μας. Είναι οι φωνές γονέων, δασκάλων ή μιας ανταγωνιστικής κοινωνίας που «κατάπιαμε» χωρίς να επεξεργαστούμε. Αυτά τα στοιχεία λειτουργούν σαν ξένα σώματα στον ψυχισμό μας. Σύμφωνα με τον Yontef (1993), η θεραπευτική διαδικασία στη Gestalt δεν στοχεύει στο να γίνει ο δικαστής «πιο καλός», αλλά στο να αποκτήσει το άτομο επίγνωση αυτής της διαδικασίας, ώστε να μπορεί να «φτύσει» τις ξένες επικρίσεις και να ανακαλύψει τις δικές του αυθεντικές αξίες.
Σε υπαρξιακό επίπεδο, η επίκριση είναι μια άμυνα ενάντια στον ίλιγγο της ελευθερίας. Ο Jean-Paul Sartre (1943/1993) μίλησε για την «κακή πίστη» (mauvaise foi), την προσπάθεια του ανθρώπου να αποφύγει την ευθύνη της ύπαρξής του υιοθετώντας έτοιμους ρόλους και κρίσεις. Όταν επικρίνουμε τον εαυτό μας ή τους άλλους, συχνά προσπαθούμε να αντικειμενοποιήσουμε την ανθρώπινη εμπειρία. Να βάλουμε μια ετικέτα που «κλείνει» το θέμα. Η επίκριση λέει: «Είσαι αυτό και τίποτα παραπάνω». Όμως, ο υπαρξισμός μας διδάσκει ότι ο άνθρωπος είναι πάντα μια «ανοιχτή δυνατότητα». Η αυτο-επίκριση προσπαθεί να κλείσει αυτή τη δυνατότητα, μετατρέποντας το ρευστό και ζωντανό υποκείμενο σε ένα στατικό αντικείμενο προς κρίση.
Στη σύγχρονη εποχή, η επίκριση έχει βρει το απόλυτο πεδίο δράσης της στα social media. Εκεί, η σύγκριση είναι ακαριαία και η επίκριση συχνά ανώνυμη και σκληρή. Η έρευνα των Curran και Hill (2019) δείχνει ότι η κοινωνικά καθοριζόμενη πίεση για τελειότητα έχει αυξήσει κατακόρυφα τα επίπεδα αυτο-επίκρισης στις νεότερες γενιές. Το άτομο νιώθει ότι βρίσκεται υπό διαρκή επιτήρηση, γεγονός που οδηγεί σε αυτό που ο Carl Rogers (1961) ονόμασε «κατάσταση ασυμφωνίας». Όταν η εικόνα που προβάλλουμε για να αποφύγουμε την επίκριση απέχει πολύ από τον πραγματικό μας εαυτό, η ψυχική μας υγεία κλονίζεται. Η αυθεντικότητα θυσιάζεται στον βωμό της κοινωνικής αποδοχής, και ο «θώρακας» της αυτοπροστασίας γίνεται το κελί μας.
Το αντίδοτο στον φαύλο κύκλο της επίκρισης δεν είναι η τυφλή θετική σκέψη, αλλά η αυτο-συμπόνια και η αποδοχή της τρωτότητας. Η Kristin Neff (2011) ορίζει την αυτοσυμπόνια ως μια τριπλή διαδικασία: αυτο-καλοσύνη (αντί για κριτική), αίσθηση κοινής ανθρωπότητας (αναγνώριση ότι όλοι υποφέρουν και κάνουν λάθη) και ενσυνειδητότητα (mindfulness). Όταν σταματάμε να είμαστε ο εισαγγελέας του εαυτού μας και γινόμαστε ένας υποστηρικτικός παρατηρητής, η ενέργεια που ήταν δεσμευμένη στην επίκριση απελευθερώνεται για μάθηση και αλλαγή. Η αυτοσυμπόνια δεν είναι αδυναμία, αλλά δύναμη να παραμένεις δίπλα στον εαυτό σου όταν τα πράγματα δυσκολεύουν.
Η μετάβαση από την επίκριση στην αποδοχή απαιτεί μια ριζική αλλαγή στο πώς αντιλαμβανόμαστε το «λάθος». Στην αναπτυξιακή νοοτροπία (growth mindset), το λάθος είναι η απόδειξη ότι δοκιμάζουμε τα όριά μας (Dweck, 2006). Η επίκριση παγώνει τη μάθηση, ενώ η αποδοχή την επιταχύνει. Όπως σημειώνει ο Rogers (1961), «το περίεργο παράδοξο είναι ότι όταν αποδέχομαι τον εαυτό μου ακριβώς όπως είναι, τότε μόνο μπορώ να αλλάξω». Η αποδοχή δεν σημαίνει παραίτηση, αλλά τη δημιουργία ενός ασφαλούς εσωτερικού εδάφους πάνω στο οποίο μπορεί να ριζώσει η πραγματική εξέλιξη.
Κλείνοντας, η απελευθέρωση από τον εσωτερικό δικαστή είναι μια πράξη υπαρξιακής επανάστασης. Σημαίνει να αναγνωρίσουμε ότι η αξία μας δεν είναι ένα μέγεθος που αυξομειώνεται με βάση τις επιτυχίες ή τις αποτυχίες μας, αλλά μια σταθερά της ύπαρξής μας. Όταν αφήνουμε κάτω το μαστίγιο της επίκρισης, αρχίζουμε να ακούμε τις πραγματικές μας ανάγκες. Η ζωή παύει να είναι μια διαρκής εξέταση και γίνεται μια εμπειρία που αξίζει να βιωθεί. Στο «εδώ και τώρα» της αποδοχής, ο πανοπλία υποχωρεί, οι ρωγμές μας γίνονται πηγές σύνδεσης και η αυθεντικότητα γίνεται ο μοναδικός οδηγός μας.
Από καρδιάς...
Brown, B. (2012). Daring greatly: How the courage to be vulnerable transforms the way we live, love, parent, and lead. Gotham Books.
Curran, T., & Hill, A. P. (2019). Perfectionism is increasing over time: A meta-analysis of birth cohort differences from 1989 to 2016. Psychological Bulletin, 145(4), 410–429.
Dweck, C. S. (2006). Mindset: The new psychology of success. Random House.
Neff, K. D. (2011). Self-compassion: The proven power of being kind to yourself. William Morrow.
Perls, F. S. (1969). Gestalt therapy verbatim. Real People Press.
Rogers, C. R. (1961). On becoming a person: A therapist's view of psychotherapy. Houghton Mifflin.
Sartre, J. P. (1993). Being and nothingness (H. E. Barnes, Trans.). Washington Square Press. (Original work published 1943).
Yontef, G. M. (1993). Awareness, dialogue and process: Essays on Gestalt therapy. Gestalt Journal Press.
Disclaimer: Το παρόν άρθρο παρέχεται αποκλειστικά για ενημερωτικούς και εκπαιδευτικούς σκοπούς και δεν συνιστά ψυχολογική ή ιατρική γνωμάτευση, διάγνωση ή θεραπευτική παρέμβαση. Το περιεχόμενο δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη αξιολόγηση και υποστήριξη από επαγγελματία ψυχικής υγείας. Παρότι καταβάλλεται κάθε δυνατή προσπάθεια για την ακρίβεια και εγκυρότητα των πληροφοριών, ο δημιουργός του παρόντος δεν φέρει ευθύνη για οποιαδήποτε άμεση ή έμμεση ζημία προκύψει από τη χρήση ή την ερμηνεία του περιεχομένου. Η αξιοποίηση των πληροφοριών γίνεται με αποκλειστική ευθύνη του αναγνώστη.
