Πίσω από την ακινησία κρύβεται ένα παράδοξο που αποτελεί την καρδιά του μετατραυματικού άγχους. Μέσα σε ένα παγωμένο σώμα, η ενέργεια μιας μάχης που δεν δόθηκε ποτέ συνεχίζει να βράζει. Είναι η κατάσταση του «συνεχούς τρόμου», όπου ο οργανισμός μοιάζει με ένα αυτοκίνητο που έχει το γκάζι πατημένο μέχρι το πάτωμα, ενώ ταυτόχρονα το χειρόφρενο είναι τραβηγμένο στο τέρμα.
Η εμπειρία του άγχους μετά από ένα σοκ συχνά περιγράφεται από νέους ενήλικες ως μια επίμονη αίσθηση ότι «κάτι κακό πρόκειται να συμβεί», ακόμα και όταν βρίσκονται στο πιο ασφαλές περιβάλλον. Αυτό το άγχος επιβίωσης δεν είναι μια παράλογη σκέψη, αλλά η βιολογική ηχώ μιας ανεκπλήρωτης κίνησης. Όταν το νευρικό σύστημα ενεργοποιεί την αντίδραση «μάχη ή φυγή», επιστρατεύει τεράστιες ποσότητες αδρεναλίνης και κορτιζόλης για να προετοιμάσει τους μύες για δράση. Αν εκείνη τη στιγμή το σύστημα «παγώσει» (freeze), αυτή η ενέργεια δεν εξαφανίζεται. Αντίθετα εγκλωβίζεται στους ιστούς και στο νευρικό σύστημα. Σύμφωνα με τον Levine (2010), η θεμελιώδης αιτία του χρόνιου τρόμου είναι αυτή η ημιτελής βιολογική απάντηση. Το σώμα παραμένει σε μια κατάσταση «υψηλής φόρτισης», περιμένοντας την ευκαιρία να εκτονώσει την ενέργεια που προοριζόταν για την αυτοπροστασία του. Είναι σαν ένα ηφαίστειο που καλύπτεται από πάγο ενώ η εσωτερική του πίεση είναι τεράστια. Το ίδιο συμβαίνει και στο άτομο, παρόλο που εξωτερικά μπορεί να φαίνεται ακίνητο ή ακόμα και απαθές, αυτή η εσωτερική ένταση μεταφράζεται ψυχολογικά ως ένας διαρκής, υπόκωφος τρόμος που αρνείται να καταλαγιάσει.
Το Εκκρεμές της Εξάντλησης
Ένα από τα πιο εξουθενωτικά χαρακτηριστικά αυτής της κατάστασης είναι η βίαιη ταλάντωση του νευρικού συστήματος, αυτό που οι θεραπευτές τραύματος ονομάζουν «εκκρεμές». Το άτομο δεν βρίσκει ποτέ τη μέση οδό της ηρεμίας. Αντίθετα, εκτοξεύεται από το απόλυτο μούδιασμα και την κατάθλιψη (ραχιαία πνευμονογαστρική κατάσταση) στην απόλυτη πανικόβλητη ετοιμότητα (συμπαθητική υπερδιέγερση). Αυτή η συνεχής μετάβαση χωρίς ενδιάμεση στάση στην ασφάλεια καταναλώνει τεράστιους βιολογικούς πόρους.
Οι Kozlowska et al. (2015) εξηγούν ότι αυτή η «υπερ-εγρηγορικότητα» (hypervigilance) είναι μια απεγνωσμένη προσπάθεια του εγκεφάλου να μην ξαναβρεθεί ποτέ απροστάτευτος. Ο εγκέφαλος σκανάρει διαρκώς το περιβάλλον για απειλές, όχι επειδή είναι «χαλασμένος», αλλά επειδή είναι προγραμματισμένος να μας κρατήσει ζωντανούς. Ωστόσο, αυτή η διαρκής κατάσταση επιφυλακής οδηγεί στη χρόνια κόπωση. Το σώμα κουράζεται όχι από τη δράση, αλλά από την προσπάθεια να συγκρατήσει μια ενέργεια που παραμένει εγκλωβισμένη. Είναι η εξάντληση κάποιου που προσπαθεί να κρατήσει μια μπάλα κάτω από το νερό για ώρες. Η προσπάθεια είναι αόρατη, αλλά ο μόχθος είναι πραγματικός.
Η Σωματική Μνήμη της Ημιτελούς Ορμής
Το άγχος, σε αυτή την περίπτωση, είναι στην πραγματικότητα η σωματική μνήμη μιας ορμής που ανακόπηκε βίαια. Όπως επισημαίνουν οι Ogden & Fisher (2015) στη Σωματική-Γνωσιακή Ψυχοθεραπεία, το σώμα «θυμάται» την ανάγκη να σπρώξει, να τρέξει ή να προφυλαχθεί, ακόμα και αν ο συνειδητός νους έχει ξεχάσει τις λεπτομέρειες του συμβάντος. Όσο αυτές οι κινήσεις παραμένουν «παγωμένες», το νευρικό σύστημα θα συνεχίσει να εκπέμπει σήματα κινδύνου, θεωρώντας ότι η απειλή είναι ακόμα παρούσα.
Η σύγχρονη έρευνα, όπως αυτή των Lanius et al. (2010), δείχνει ότι στις περιπτώσεις αυτές, οι περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την αίσθηση του σώματος, δείχνουν αλλοιωμένη δραστηριότητα. Το άτομο χάνει την επαφή με το «εδώ και τώρα» επειδή το σώμα του είναι βιολογικά αγκυρωμένο στο «τότε». Ο τρόμος που νιώθει ένας 30χρονος ή ένας 40χρονος σήμερα μπορεί να είναι η καθυστερημένη αντίδραση ενός συστήματος που δεν πρόλαβε να αντιδράσει πριν από δέκα χρόνια.
Η Διαδικασία της Ολοκλήρωσης και η Επιστροφή στην Ασφάλεια
Η θεραπευτική πορεία προς την ίαση δεν περνά μέσα από την καταστολή του άγχους με τη λογική, αλλά μέσα από τη σταδιακή ολοκλήρωση αυτών των παγωμένων κινήσεων. Ο Levine (2010) τονίζει ότι πρέπει να επιτρέψουμε στο νευρικό σύστημα να εκτονώσει αυτή την ενέργεια σε μικρές, διαχειρίσιμες δόσεις (titration). Αυτό μπορεί να σημαίνει την αναγνώριση ενός μικρού τρεμουλιάσματος, μιας βαθιάς ανάσας ή μιας ανεπαίσθητης κίνησης των χεριών που ζητά να ολοκληρωθεί.
Όταν το «εκκρεμές» αρχίζει να βρίσκει ξανά το κέντρο του, το άτομο αρχίζει να αισθάνεται ότι η απειλή ανήκει επιτέλους στο παρελθόν. Η εσωτερική γαλήνη δεν είναι η απουσία φόβου, αλλά η βεβαιότητα του σώματος ότι μπορεί να προστατεύσει τον εαυτό του αν χρειαστεί. Η ανάρρωση είναι η στιγμή που το σώμα συνειδητοποιεί ότι το χειρόφρενο μπορεί να λυθεί με ασφάλεια, επιτρέποντας στον άνθρωπο να κινηθεί ξανά προς τη ζωή με ελευθερία και αυθεντική ασφάλεια.
Από καρδιάς…
Διαβάστε επίσης:
Η Ακινησία μετά το Τραύμα: Αισθήσεις και Αποσύνδεση
Η Ακινησία μετά το Τραύμα: Η Βιολογία της Παραίτησης και το «Safe Mode»
Η Ακινησία μετά το Τραύμα: Η Προσέγγιση του Peter Levine και η Αποθήκευση του Τραύματος
Η Ακινησία μετά το Τραύμα: Από τη Σκιά στη Ζωτικότητα
Η Πανοπλία της Ψυχής: γιατί "σκληραίνουμε" μετά από μια δύσκολη εμπειρία;
Η Αόρατη Κούραση: Γιατί το Τραύμα Μας Αφήνει Χωρίς Δυνάμεις
Corrigan, F. M., & Hull, A. M. (2015). "Neglect of the body in psychotherapy." The British Journal of Psychiatry.
Dana, D. (2018). The Polyvagal Theory in Therapy: Engaging the Rhythm of Regulation. W. W. Norton & Company.
Frewen, P., & Lanius, R. (2015). Healing the Traumatized Self: Consciousness, Neuroscience, Treatment. W. W. Norton & Company.
Kozlowska, K., et al. (2015). "Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management." Harvard Review of Psychiatry, 23(4), 263–287.
Lanius, R. A., et al. (2010). "The dissociative subtype of posttraumatic stress disorder: neurobiological and clinical evidence." American Journal of Psychiatry.
Levine, P. A. (2010). In an Unspoken Voice: How the Body Releases Trauma and Restores Goodness. North Atlantic Books.
Ogden, P., & Fisher, J. (2015). Sensorimotor Psychotherapy: Interventions for Trauma and Attachment. W. W. Norton & Company.
Payne, P., Levine, P. A., & Crane-Godreau, M. A. (2015). "Somatic experiencing: using interoception and proprioception as core elements of trauma therapy." Frontiers in Psychology.
Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory: Neurophysiological Foundations of Emotions, Attachment, Communication, and Self-regulation. W. W. Norton & Company.
Scaer, R. (2014). The Body Bears the Burden: Trauma, Dissociation, and Disease. Routledge.
Schauer, M., & Elbert, T. (2010). "Dissociation Following Traumatic Stress: Etiology and Treatment." Zeitschrift für Psychologie.
Van der Kolk, B. A. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. Viking.
Disclaimer: Το παρόν άρθρο παρέχεται αποκλειστικά για ενημερωτικούς και εκπαιδευτικούς σκοπούς και δεν συνιστά ψυχολογική ή ιατρική γνωμάτευση, διάγνωση ή θεραπευτική παρέμβαση. Το περιεχόμενο δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη αξιολόγηση και υποστήριξη από επαγγελματία ψυχικής υγείας. Παρότι καταβάλλεται κάθε δυνατή προσπάθεια για την ακρίβεια και εγκυρότητα των πληροφοριών, ο δημιουργός του παρόντος δεν φέρει ευθύνη για οποιαδήποτε άμεση ή έμμεση ζημία προκύψει από τη χρήση ή την ερμηνεία του περιεχομένου. Η αξιοποίηση των πληροφοριών γίνεται με αποκλειστική ευθύνη του αναγνώστη.
