Μια από τις πιο συγκλονιστικές και, ταυτόχρονα, παρεξηγημένες στιγμές της ανθρώπινης εμπειρίας είναι η φράση «θέλω να πεθάνω.» Σπάνια αποτελεί μια φιλοσοφική επιλογή θανάτου. Αντίθετα, τις περισσότερες φορές είναι μια κραυγή που δηλώνει: «Δεν αντέχω άλλο να πονάω έτσι». Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε τι συμβαίνει μέσα μας εκείνη τη στιγμή, όχι για να μας κρίνουμε, αλλά για να μας φροντίσουμε.
Η Ψυχολογική Ασφυξία και το Συναίσθημα του «Αδιεξόδου»
Όταν ο φόβος, η λύπη ή ο πόνος ξεπερνούν το όριο της αντοχής μας, το μυαλό μας εισέρχεται σε μια κατάσταση που ο Edwin Shneidman, ο πατέρας της σύγχρονης αυτοκτονιολογίας, ονόμασε "Psychache" (ψυχικός πόνος). Αυτός ο πόνος είναι τόσο οξύς που καταλαμβάνει όλο τον εσωτερικό μας χώρο. Φαντάσου το σαν ένα δωμάτιο που γεμίζει καπνό. Το ένστικτό σου δεν είναι να σταματήσεις να αναπνέεις γενικά, αλλά να βγεις από το δωμάτιο για να βρεις καθαρό αέρα. Η σκέψη του θανάτου, λοιπόν, λειτουργεί συχνά ως μια «φαντασιωσική έξοδος κινδύνου» από έναν πόνο που μοιάζει ατελείωτος.
Σε νευροβιολογικό επίπεδο, εκείνη τη στιγμή το προμετωπιαίο κέντρο του εγκεφάλου μας, που είναι υπεύθυνο για τη λογική και την επίλυση προβλημάτων, υπολειτουργεί, ενώ η αμυγδαλή, το κέντρο του φόβου, έχει πάρει τον έλεγχο. Σε αυτή τη συνθήκη δεν μπορείς να δεις λύσεις, δεν μπορείς να θυμηθείς ότι στο παρελθόν τα κατάφερες, δεν μπορείς να φανταστείς ένα αύριο χωρίς πόνο. Το «τώρα» γίνεται μια φυλακή. Η φράση «θέλω να πεθάνω» λοιπόν είναι η μετάφραση της απόγνωσης που νιώθει ένας άνθρωπος, όταν οι μηχανισμοί διαχείρισης που διαθέτει έχουν εξαντληθεί.
Το Υπαρξιακό Κενό και η Αναζήτηση Νοήματος
Σύμφωνα με την Υπαρξιακή Ψυχολογία και τον Viktor Frankl, ο άνθρωπος μπορεί να αντέξει σχεδόν οποιοδήποτε «πώς» της ζωής, αρκεί να έχει ένα «γιατί». Όταν ο πόνος γίνεται αβάσταχτος, είναι συχνά γιατί το νόημα της ύπαρξής μας έχει προσωρινά καταρρεύσει. Νιώθουμε ότι η ταυτότητά μας διαλύεται κάτω από το βάρος της θλίψης. Σε αυτή την κατάσταση, ο θάνατος δεν φαντάζει ως απώλεια, αλλά ως η μόνη «λογική» απάντηση σε μια ζωή που μοιάζει να έχει χάσει τη συνοχή της.
Η υπαρξιακή προσέγγιση μας διδάσκει ότι η απελπισία είναι «υποφέρειν χωρίς νόημα». Όταν λες «θέλω να πεθάνω», το μυαλό σου προσπαθεί να δώσει ένα τέλος στο παράλογο του πόνου. Όμως, αυτή η στιγμή είναι ταυτόχρονα και ένα κάλεσμα για μια ριζική επαναξιολόγηση. Είναι το σημείο όπου το παλιό «εγώ» δεν μπορεί πλέον να διαχειριστεί την πραγματικότητα και χρειάζεται να γεννηθεί κάτι νέο. Η κρίση αυτή, αν και τρομακτική, είναι το ανώτατο σήμα του οργανισμού ότι η τρέχουσα υπαρξιακή μας στάση έχει φτάσει στα όριά της.
Η Θεωρία του Δεσμού και η Εσωτερική Μοναξιά
Συχνά, αν δεν έχουμε μάθει να καθησυχάζουμε τον εαυτό μας (self-soothing), αν δεν νιώθουμε ότι υπάρχει μια «ασφαλής βάση» μέσα μας ή γύρω μας, τότε ο πόνος μοιάζει απειλητικός για την ίδια μας την ύπαρξη. Σύμφωνα με τη θεωρία του Bowlby, όταν νιώθουμε αβοήθητοι, το σύστημα προσκόλλησης ενεργοποιείται απεγνωσμένα. Αν δεν υπάρχει κάποιος να μας ακούσει ή αν εμείς οι ίδιοι έχουμε μάθει να απορρίπτουμε τα συναισθήματά μας, τότε η μοναξιά αυτής της στιγμής γίνεται δυσβάσταχτη.
Η λύπη και ο φόβος λειτουργούν σαν σήματα συναγερμού. Όταν όμως ο συναγερμός χτυπάει πολύ δυνατά και για πολύ καιρό, το σύστημα «καίγεται». Στην ψυχολογία της Gestalt, θα λέγαμε ότι το συναίσθημα αυτό γίνεται μια «ανοιχτή μορφή» που απαιτεί κλείσιμο. Όταν δεν μπορούμε να το κλείσουμε με την ανακούφιση, το μυαλό προτείνει το οριστικό κλείσιμο: την παύση της συνείδησης. Είναι μια προσπάθεια του οργανισμού να σταματήσει την υπερφόρτωση πληροφοριών και συναισθημάτων που δεν μπορεί να επεξεργαστεί.
Η Θεωρία των Σχημάτων και η Παγίδα της «Απελπισίας»
Μια άλλη σημαντική οπτική προσφέρει η Θεωρία των Σχημάτων (Schema Therapy) του Jeffrey Young. Όλοι μας έχουμε «σχήματα», δηλαδή βαθιές πεποιθήσεις για τον εαυτό μας και τον κόσμο. Όταν βιώνουμε ακραίο πόνο, συχνά ενεργοποιείται το σχήμα της «Εγκατάλειψης» ή της «Αποτυχίας». Εκείνη τη στιγμή, δεν νιώθεις απλώς λύπη, αλλά νιώθεις ότι είσαι η λύπη. Εισέρχεσαι σε μια κατάσταση που ονομάζεται «Ευάλωτο Παιδί» (Vulnerable Child mode), όπου ο πόνος μοιάζει απόλυτος, αιώνιος και ανίκητος.
Σε αυτή την κατάσταση, η φωνή που λέει «θέλω να πεθάνω» είναι συχνά η φωνή ενός εσωτερικού «Τιμωρητικού Γονέα» ή η απόλυτη παράδοση του «Ευάλωτου Παιδιού» που δεν βλέπει καμία διέξοδο. Το σχήμα της «Ανεπάρκειας» μας κάνει να πιστεύουμε ότι δεν έχουμε τη δύναμη να παλέψουμε. Το κλειδί στη Θεωρία των Σχημάτων είναι να αναγνωρίσουμε ότι αυτή η φωνή δεν είναι η αλήθεια μας, αλλά ένα παλιό, δυσλειτουργικό πρόγραμμα που «τρέχει» στο μέγιστο της έντασής του επειδή νιώθει απειλή.
Το Παράδοξο της «Λύσης» και η Γνωστική Ασυνέπεια
Ένα από τα πιο δύσκολα σημεία είναι η εσωτερική σύγκρουση. Ένα μέρος σου θέλει να ζήσει, αλλά ένα άλλο μέρος σου θέλει να σταματήσει να υποφέρει. Αυτή η γνωστική ασυνέπεια δημιουργεί τεράστια ένταση. Όπως αναφέρει ο Marsha Linehan, η δημιουργός της Διαλεκτικής Συμπεριφορικής Θεραπείας (DBT), πολλοί άνθρωποι που νιώθουν έτσι, στην πραγματικότητα έχουν μια πολύ χαμηλή ανοχή στον ψυχικό πόνο. Αυτό δεν είναι αδυναμία χαρακτήρα. Είναι σαν να έχεις ένα δέρμα που είναι πιο λεπτό από των άλλων και οι «εγκαυματικές» εμπειρίες της ζωής σε πονάνε διπλά.
Όταν λες «θέλω να πεθάνω», στην πραγματικότητα λες «θέλω να σκοτώσω αυτό που νιώθω». Είναι μια διάκριση που σώζει ζωές. Ο θάνατος είναι οριστικός, ενώ το συναίσθημα, όσο βαρύ κι αν είναι, είναι μια ροή ενέργειας που, αν της επιτραπεί, θα περάσει. Το πρόβλημα είναι ότι εκείνη τη στιγμή η ροή μοιάζει με παγωμένο ποτάμι που έχει σταματήσει να κινείται. Η αίσθηση του «ποτέ» ή του «δεν θα περάσει ποτέ» είναι το μεγαλύτερο ψέμα που μας λέει η κατάθλιψη ή ο έντονος φόβος ή ο πόνος.
Η Σημασία της Αυτοσυμπόνιας στην Άκρη του Γκρεμού
Η Kristin Neff υποστηρίζει ότι η αυτοσυμπόνια είναι το αντίδοτο στην αυτοκαταστροφική σκέψη. Όταν βρισκόμαστε σε αυτή την ακραία κατάσταση, συνήθως γινόμαστε ο χειρότερος δικαστής του εαυτού μας. Λέμε: «Γιατί είμαι έτσι;», «Γιατί δεν μπορώ να το διαχειριστώ;». Αυτή η αυτοκριτική προσθέτει πόνο πάνω στον ήδη υπάρχοντα πόνο. Αν όμως μπορέσουμε, έστω και για μια στιγμή, να αναγνωρίσουμε ότι «αυτή είναι μια στιγμή που υποφέρω βαθιά», αλλάζουμε τη σχέση μας με τον πόνο.
Η αποδοχή δεν σημαίνει ότι μας αρέσει η κατάσταση. Σημαίνει ότι σταματάμε να παλεύουμε ενάντια στο συναίσθημα, γιατί η πάλη το κάνει πιο δυνατό. Όταν σταματάς να αντιστέκεσαι στο κύμα, αρχίζεις να επιπλέεις. Η σκέψη «θέλω να πεθάνω» είναι απλώς μια σκέψη, όχι μια εντολή για δράση. Είναι το σήμα ότι χρειάζεσαι άμεσα φροντίδα, ξεκούραση, σύνδεση ή επαγγελματική υποστήριξη. Είναι η στιγμή που το παιδί μέσα σου κλαίει τόσο δυνατά που δεν ακούει τίποτα άλλο, και χρειάζεται μια αγκαλιά, είτε από εσένα, είτε από κάποιον άλλον. Σίγουρα όμως δεν χρειάζεται κριτική ή επίκριση.
Από το «Τέλος» στην «Αλλαγή»
Τελικά, αυτό που αναζητάμε σε αυτές τις σκοτεινές στιγμές δεν είναι το τέλος της ζωής μας, αλλά το τέλος μιας συγκεκριμένης εκδοχής της ζωής μας που δεν αντέχεται άλλο. Είναι η ανάγκη για μια ριζική αλλαγή. Το «θέλω να πεθάνω» μπορεί να μεταφραστεί σε «δεν μπορώ να συνεχίσω να ζω έτσι όπως ζω τώρα». Αυτό ανοίγει ένα παράθυρο ελπίδας πως η ζωή μπορεί να συνεχιστεί, αλλά με άλλους όρους, με άλλη υποστήριξη και με άλλη οπτική.
Η αλλαγή ξεκινά όταν επιτρέψουμε στον εαυτό μας να είναι ευάλωτος χωρίς να ντρέπεται. Όταν καταλάβουμε ότι τα συναισθήματά μας, όσο ακραία κι αν είναι, έχουν μια λογική βάση δεδομένων, τη βάση των εμπειριών μας. Δεν είσαι «χαλασμένος» επειδή νιώθεις έτσι. Είσαι ένας άνθρωπος σε υπερφόρτωση. Και όπως κάθε σύστημα σε υπερφόρτωση, χρειάζεσαι αποσυμπίεση, όχι τερματισμό. Η σύνδεση με τους άλλους, η θεραπεία και η αυτοσυμπόνια είναι οι γέφυρες που θα σε φέρουν από την άκρη του γκρεμού, πίσω στην ασφάλεια της ύπαρξης.
Αν νιώθεις ότι ο πόνος είναι αβάσταχτος αυτή τη στιγμή, θυμήσου ότι δεν χρειάζεται να τον περάσεις μόνος σου. Η επικοινωνία με έναν ειδικό ψυχικής υγείας ή μια γραμμή βοήθειας είναι ένα πρώτο, γενναίο βήμα προς την ανακούφιση.
Από καρδιάς…
Arntz, A., & Jacob, G. (2012). Schema Therapy in Practice. Wiley-Blackwell.
Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. Basic Books.
Frankl, V. E. (2006). Man's Search for Meaning. Beacon Press. (Υπαρξιακή ανάλυση του πόνου).
Gilbert, P. (2009). The Compassionate Mind. Constable.
Gunderson, J. G., & Lyons-Ruth, K. (2008). BPD and Attachment. American Journal of Psychiatry.
Hayes, S. C. (2019). A Liberated Mind: How to Pivot Toward What Matters. Avery.
Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2011). Acceptance and Commitment Therapy (ACT): The Process and Practice of Mindful Change. Guilford Press.
Joiner, T. (2005). Why People Die by Suicide. Harvard University Press.
Linehan, M. M. (2014). DBT Skills Training Manual. Guilford Press.
Neff, K. D. (2011). Self-Compassion: The Proven Power of Being Kind to Yourself. William Morrow.
Orbach, I. (2003). Mental Pain and Suicide. Israel Journal of Psychiatry and Related Sciences.
Shneidman, E. S. (1993). The Suicidal Mind. Oxford University Press.
Turecki, G., & Brent, D. A. (2016). Suicide and suicidal behaviour. The Lancet.
Van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. Viking.
Yalom, I. D. (1980). Existential Psychotherapy. Basic Books.
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner's Guide. Guilford Press.
Disclaimer: Το παρόν άρθρο παρέχεται αποκλειστικά για ενημερωτικούς και εκπαιδευτικούς σκοπούς και δεν συνιστά ψυχολογική ή ιατρική γνωμάτευση, διάγνωση ή θεραπευτική παρέμβαση. Το περιεχόμενο δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη αξιολόγηση και υποστήριξη από επαγγελματία ψυχικής υγείας. Παρότι καταβάλλεται κάθε δυνατή προσπάθεια για την ακρίβεια και εγκυρότητα των πληροφοριών, ο δημιουργός του παρόντος δεν φέρει ευθύνη για οποιαδήποτε άμεση ή έμμεση ζημία προκύψει από τη χρήση ή την ερμηνεία του περιεχομένου. Η αξιοποίηση των πληροφοριών γίνεται με αποκλειστική ευθύνη του αναγνώστη.
