«Μπορείς να αγαπάς κάποιον, αλλά να μην είσαι καλός γι’ αυτόν. Και κάποιος μπορεί να σε αγαπάει, αλλά να μην είναι ο σωστός για σένα. Κι αυτό γιατί δεν διαθέτουν τις υπόλοιπες συναισθηματικές δεξιότητες που κάνουν την αγάπη να παραμένει. Η αγάπη από μόνη της δεν είναι αρκετή. Χρειάζεται συναισθηματική ωριμότητα, προσωπική κυριαρχία, αυτοέλεγχο, συμπόνια, ενσυναίσθηση – χρειάζονται τόσα περισσότερα για να κρατήσει μια αγάπη. Έτσι, πολλοί από εμάς χάνουμε την αγάπη επειδή αποτύχαμε να αναπτύξουμε αυτές τις άλλες δεξιότητες. Χάνεις την αγάπη για να σου θυμίσει ότι υπάρχουν κι άλλες δεξιότητες και συνήθειες που πρέπει επίσης να αναπτυχθούν.»
Jay Shetty - 8 Rules of love
Η παραπάνω σκέψη αγγίζει μια από τις πιο σκληρές, αλλά ταυτόχρονα λυτρωτικές αλήθειες της ανθρώπινης εμπειρίας: η αγάπη δεν είναι ένα στατικό λιμάνι, αλλά ένας ζωντανός οργανισμός που χρειάζεται συγκεκριμένες δεξιότητες για να αναπνεύσει. Στη λαϊκή κουλτούρα, έχουμε γαλουχηθεί με το μύθο ότι «η αγάπη νικά τα πάντα». Όμως, στην πραγματικότητα, η αγάπη είναι η μηχανή και οι συναισθηματικές δεξιότητες είναι το καύσιμο και το τιμόνι. Χωρίς αυτά, ακόμα και η πιο αγνή πρόθεση μπορεί να οδηγήσει σε συντριβή. Η απώλεια μιας σχέσης, λοιπόν, συχνά δεν είναι μια αποτυχία του συναισθήματος, αλλά ένα ηχηρό κάλεσμα για προσωπική ανάπτυξη.
Από την οπτική της Συναισθηματικής Νοημοσύνης (Emotional Intelligence), η αγάπη χωρίς αυτοέλεγχο και ενσυναίσθηση παραμένει παρορμητική και συχνά καταστροφική. Ο Goleman (1995) υποστήριξε ότι η ικανότητα να αναγνωρίζουμε και να ρυθμίζουμε τα δικά μας συναισθήματα είναι το θεμέλιο για κάθε υγιή αλληλεπίδραση. Φανταστείτε έναν άνθρωπο που αγαπά βαθιά τον σύντροφό του, αλλά δεν έχει αναπτύξει τη δεξιότητα της διαχείρισης του θυμού. Σε κάθε διαφωνία, ξεσπά, πληγώνει και απομακρύνει τον άλλον. Εδώ, η αγάπη υπάρχει, αλλά η έλλειψη «προσωπικής κυριαρχίας» την καθιστά τοξική. Η αγάπη δεν μπορεί να ανθίσει σε ένα περιβάλλον όπου ο φόβος ή η συναισθηματική αστάθεια κυριαρχούν.
Σύμφωνα με τη Θεωρία του Δεσμού (Attachment Theory), ο τρόπος που αγαπάμε είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με τις δεξιότητες ασφαλούς σύνδεσης που μάθαμε στην παιδική μας ηλικία. Όπως επισημαίνουν οι Levine και Heller (2010), οι άνθρωποι με αποφευκτικό ή αγχώδη δεσμό μπορεί να νιώθουν έντονη αγάπη, αλλά στερούνται τις δεξιότητες της συναισθηματικής διαθεσιμότητας ή της υγιούς επικοινωνίας των αναγκών τους. Ένα κλασικό παράδειγμα είναι ο σύντροφος που «κλείνεται» όταν τα πράγματα γίνονται πολύ οικεία. Αγαπά, αλλά δεν έχει τη δεξιότητα να αντέξει την εγγύτητα. Η απώλεια της σχέσης σε αυτή την περίπτωση λειτουργεί ως καθρέφτης, αναδεικνύοντας την ανάγκη για θεραπευτική εργασία πάνω στο πώς συνδεόμαστε με τους άλλους.
Επιπλέον, η έννοια της Συναισθηματικής Ωριμότητας περιλαμβάνει την ικανότητα της «διαφοροποίησης του εαυτού» (differentiation of self), μια κεντρική έννοια στη Συστημική Θεραπεία του Bowen (1978). Διαφοροποίηση σημαίνει να μπορείς να παραμένεις συνδεδεμένος με τον άλλον χωρίς να χάνεις τον εαυτό σου ή να γίνεσαι συναισθηματικά εξαρτημένος. Πολλές αγάπες καταρρέουν επειδή οι σύντροφοι στερούνται τη δεξιότητα να διατηρούν τα όριά τους. Όταν η αγάπη γίνεται «συγχώνευση», το άτομο παύει να αναπτύσσεται και η σχέση πνίγεται. Η απώλεια έρχεται να μας υπενθυμίσει ότι η αγάπη απαιτεί δύο ολοκληρωμένα «Εγώ» για να υπάρξει ένα υγιές «Εμείς».
Ένα παράδειγμα είναι η περίπτωση της Μαρίας και του Γιάννη (ονόματα τυχαία). Αγαπιούνται βαθιά για πέντε χρόνια, αλλά οι καβγάδες τους είναι εξαντλητικοί. Ο Γιάννης στερείται τη δεξιότητα της ενσυναίσθησης – δυσκολεύεται να «μπει στα παπούτσια» της Μαρίας όταν εκείνη πονάει, και αντί να την ακούσει, γίνεται αμυντικός. Η Μαρία, από την άλλη, στερείται τη δεξιότητα της αυτοσυμπόνιας και της θέσης ορίων. Αγαπούν ο ένας τον άλλον, αλλά δεν είναι «καλοί» ο ένας για τον άλλον γιατί το συναισθηματικό τους οπλοστάσιο είναι άδειο. Ο χωρισμός τους δεν ήταν έλλειψη αγάπης, αλλά η συνειδητοποίηση ότι το συναίσθημα δεν αρκεί για να χτίσει ένα σπίτι που δεν θα γκρεμιστεί στην πρώτη καταιγίδα.
Από την πλευρά της Υπαρξιακής Ψυχολογίας, ο Fromm (1956) στο έργο του Η Τέχνη της Αγάπης υποστηρίζει ότι η αγάπη είναι μια ικανότητα που απαιτεί πειθαρχία, υπομονή και συγκέντρωση. Δεν είναι κάτι που μας «συμβαίνει», αλλά κάτι που «εξασκούμε». Αν δεν έχουμε αναπτύξει τις δεξιότητες της φροντίδας, της ευθύνης και του σεβασμού, η αγάπη μας παραμένει μια ναρκισσιστική προβολή. Χάνουμε την αγάπη για να καταλάβουμε ότι η αγάπη είναι μια τέχνη που απαιτεί συνεχή μαθητεία. Η απώλεια είναι το «μάθημα» που μας αναγκάζει να κοιτάξουμε μέσα μας και να ρωτήσουμε: «Ποιες δεξιότητες μου λείπουν για να μπορέσω να κρατήσω αυτό που αγαπώ;».
Τέλος, η Αυτορρύθμιση και ο Αυτοέλεγχος είναι οι δεξιότητες που προστατεύουν την αγάπη από τη φθορά της καθημερινότητας. Σύμφωνα με τον Gottman (1999), οι σχέσεις που διαρκούν δεν είναι εκείνες που δεν έχουν συγκρούσεις, αλλά εκείνες όπου οι σύντροφοι έχουν τη δεξιότητα να «επισκευάζουν» (repair) τη σχέση μετά από μια διαφωνία. Η ικανότητα να ζητάς συγγνώμη, να αναλαμβάνεις την ευθύνη σου και να ηρεμείς το νευρικό σου σύστημα προτού μιλήσεις, είναι οι δεξιότητες που κάνουν την αγάπη να παραμένει. Χωρίς αυτές, η αγάπη φθείρεται από την πικρία και τον κυνισμό.
Στη σύγχρονη βιβλιογραφία, ο Jay Shetty (2023) έρχεται να επιβεβαιώσει αυτή την ανάγκη για δεξιότητες, ορίζοντας την αγάπη όχι ως ένα συναίσθημα που "πέφτουμε" μέσα του (falling in love), αλλά ως μια καθημερινή πρακτική και επιλογή. Στο έργο του 8 Rules of Love, ο Shetty υποστηρίζει ότι πολλές σχέσεις αποτυγχάνουν επειδή αντιμετωπίζουμε την αγάπη ως προορισμό, ενώ στην πραγματικότητα είναι μια συνεχής εκπαίδευση. Η πρότασή του ότι «χάνεις την αγάπη για να σου θυμίσει ποιες δεξιότητες πρέπει να αναπτύξεις» ευθυγραμμίζεται απόλυτα με την ιδέα της "σκόπιμης αγάπης". Σύμφωνα με τον Shetty, η αγάπη απαιτεί αυτό που ονομάζει "personal mastery", που θα μπορούσε να μεταφραστεί σαν προσωπική δεξιοτεχνία ή και κυριαρχία. Αν δεν μπορείς να κυριαρχήσεις στις δικές σου παρορμήσεις, αν δεν ξέρεις πώς να περνάς χρόνο με τον εαυτό σου στη μοναξιά, τότε η αγάπη σου για τον άλλον θα είναι πάντα μια προσπάθεια να καλύψεις τα δικά σου κενά.
Κλείνοντας, είναι σημαντικό να δούμε την απώλεια όχι ως μια καταδίκη της αξίας μας, αλλά ως μια ιερή υπενθύμιση. Δεν είναι το τέλος, αλλά το "σχολείο" όπου μαθαίνουμε να γινόμαστε οι σύντροφοι που ονειρευόμαστε να έχουμε. Ο Shetty μάς προσκαλεί να δούμε τη σχέση ως ένα εργαστήριο όπου η υπομονή, η συμπόνια και η πειθαρχία είναι τα απαραίτητα εργαλεία για να παραμείνει η αγάπη ζωντανή. Κάθε φορά που ένας άνθρωπος φεύγει από τη ζωή μας, παρόλο που υπήρχε αγάπη, μας αφήνει ένα δώρο: τον χάρτη των περιοχών μας που χρειάζονται καλλιέργεια. Ίσως χρειάζεται να μάθουμε να ακούμε περισσότερο, να ελέγχουμε τις παρορμήσεις μας, να δείχνουμε περισσότερη συμπόνια στον εαυτό μας ή να επικοινωνούμε με περισσότερη ειλικρίνεια. Η αγάπη που χάθηκε δεν πήγε χαμένη. Έγινε το λίπασμα για να αναπτυχθούν οι δεξιότητες που θα κάνουν την επόμενη αγάπη μας να ριζώσει βαθιά και να αντέξει.
Η αγάπη είναι η πρόσκληση, αλλά η προσωπική εξέλιξη είναι η απάντηση. Αν νιώθεις ότι έχεις χάσει αγάπες επειδή τα «εργαλεία» σου δεν ήταν ακόμα έτοιμα, να ξέρεις ότι η μάθηση δεν σταματά ποτέ. Και αν νιώθεις ότι είναι η ώρα να δουλέψεις πιο στοχευμένα πάνω στον δικό σου συναισθηματικό κόσμο, θα ήταν χαρά μου να επικοινωνήσεις μαζί μου για μια προσωπική συνεδρία. Ας μετατρέψουμε μαζί τον πόνο της απώλειας στη δύναμη μιας νέας, πιο ώριμης και ικανής εκδοχής του εαυτού σου.
Από καρδιάς...
Bowen, M. (1978). Family therapy in clinical practice. Jason Aronson.
Fromm, E. (1956). The art of loving. Harper & Row.
Goleman, D. (1995). Emotional intelligence: Why it can matter more than IQ. Bantam Books.
Gottman, J. M. (1999). The seven principles for making marriage work. Three Rivers Press.
Levine, A., & Heller, R. (2010). Attached: The new science of adult attachment and how it can help you find—and keep—love. TarcherPerigee.
Shetty, J. (2023). 8 rules of love: How to find it, keep it, and let it go. HarperOne.
