Η ιδέα ότι ένας άνθρωπος που βρίσκεται στο τέλος της διαδρομής του εξακολουθεί να «έχει μέλλον» ακούγεται εκ πρώτης παράδοξη, ίσως και προκλητική. Σε μια κοινωνία που μετρά το μέλλον με όρους ποσότητας (δεκαετίες, καριέρες, αποταμιεύσεις, θέσεις και αξιώματα) η σκέψη ότι δύο ή τρεις ημέρες ζωής εμπεριέχουν ένα πλήρες μέλλον μοιάζει με λογικό σφάλμα. Ωστόσο, στην ψυχολογία και κυρίως στην υπαρξιακή φιλοσοφία, το μέλλον δεν ορίζεται μόνο από τη γραμμική διάρκεια του χρόνου, αλλά από την ποιότητα της παρουσίας και την ικανότητα του ανθρώπου να νοηματοδοτεί την εμπειρία του μέχρι την τελευταία του ανάσα. Το μέλλον, υπό αυτή την έννοια, είναι η επόμενη στιγμή στην οποία επιλέγουμε να είμαστε συνειδητά παρόντες.
Από την οπτική της Υπαρξιακής Ψυχολογίας, το μέλλον είναι μια διάσταση της ελευθερίας μας. Ο Victor Frankl (1984), ψυχίατρος και επιζήσας του Άουσβιτς, υποστήριξε ότι η τελευταία από τις ανθρώπινες ελευθερίες είναι η ικανότητα να επιλέγει κανείς τη στάση του απέναντι σε οποιεσδήποτε δεδομένες συνθήκες. Ακόμα και σε ένα κρεβάτι νοσοκομείου, με τον βιολογικό χρόνο να εξαντλείται, ο άνθρωπος έχει το μέλλον της επιλογής του και του τρόπου που θέλει να ζήσει ή να πεθάνει. Μπορεί να επιλέξει πώς θα αποχαιρετήσει, πώς θα συγχωρήσει ή πώς θα αντικρίσει το αναπόφευκτο. Αυτή η επιλογή μετατρέπει τις εναπομείνασες ώρες από μια παθητική αναμονή σε μια ενεργητική πράξη ζωής. Το μέλλον δεν είναι αυτό που θα συμβεί μετά από χρόνια, αλλά η δυνατότητα να δώσουμε νόημα στο «τώρα» που έχουμε μπροστά μας.
Ένα συγκλονιστικό παράδειγμα αυτής της προσέγγισης συναντάμε συχνά στην ανακουφιστική φροντίδα. Υπάρχουν άνθρωποι που, γνωρίζοντας ότι οι μέρες τους είναι μετρημένες, καταφέρνουν να ζήσουν μέσα σε αυτές μια συναισθηματική εγγύτητα που δεν είχαν πετύχει σε δεκαετίες. Μια συμφιλίωση με ένα παιδί, μια ειλικρινή εξομολόγηση ή η απλή απόλαυση του φωτός του ήλιου από ένα παράθυρο, αποκτούν μια πυκνότητα που ο γραμμικός χρόνος δεν μπορεί να μετρήσει. Σύμφωνα με τον Yalom (2008), η επίγνωση του θανάτου μπορεί να λειτουργήσει ως «αφυπνιστική εμπειρία», ωθώντας το άτομο να μεταβεί από μια κατάσταση λήθαργου σε μια κατάσταση αυθεντικής ύπαρξης. Σε αυτή την κατάσταση, το μέλλον των τριών ημερών γίνεται πιο «μεγάλο» από το μέλλον των τριάντα ετών ενός ανθρώπου που ζει μηχανικά.
Από τη σκοπιά της Συστημικής Ψυχολογίας, το μέλλον ενός ανθρώπου δεν περιορίζεται στο φυσικό του σώμα, αλλά επεκτείνεται στις σχέσεις και την κληρονομιά που αφήνει πίσω του. Ο Bowen (1978) τόνισε τη σημασία της διαγενεακής μεταβίβασης. Όταν ένας άνθρωπος στις τελευταίες του στιγμές επιλέγει να κλείσει έναν κύκλο θυμού ή να προσφέρει μια λέξη αγάπης, αλλάζει το μέλλον ολόκληρου του οικογενειακού συστήματος. Η πράξη του αυτή αντηχεί στις επόμενες γενιές, προσφέροντας ένα νέο πρότυπο συμπεριφοράς. Το μέλλον του, λοιπόν, συνεχίζεται μέσα από την επιρροή που ασκεί στους άλλους. Οι τρεις ημέρες είναι αρκετές για να φυτέψει κανείς έναν «σπόρο» μνήμης που θα ανθίσει πολύ μετά τη δική του φυγή.
Στο πλαίσιο της Γνωσιακής-Συμπεριφορικής προσέγγισης, το μέλλον συνδέεται με τη διαχείριση των προσδοκιών και την εστίαση στην αυτονομία. Ακόμα και με ελάχιστο χρόνο, ο σχεδιασμός μικρών, εφικτών στόχων προσφέρει μια αίσθηση ελέγχου και σκοπού. Σύμφωνα με τον Seligman (2011) και τη θετική ψυχολογία, η ευημερία δεν εξαρτάται από την απουσία του πόνου, αλλά από την ύπαρξη νοήματος (Meaning) και επιτευγμάτων (Accomplishment). Για κάποιον που πεθαίνει, το επίτευγμα μπορεί να είναι η ολοκλήρωση μιας επιστολής ή η οργάνωση μιας τελευταίας γιορτής. Αυτοί οι στόχοι αποτελούν το μέλλον του, και η επίτευξή τους προσφέρει μια ικανοποίηση που είναι απόλυτα έγκυρη και λυτρωτική.
Ένα αληθινό παράδειγμα είναι η ιστορία ενός άνδρα, σαράντα ετών, που διαγνώστηκε με τελικό στάδιο καρκίνου. Ενώ αρχικά κατέρρευσε υπό το βάρος της απώλειας του μέλλοντος, αποφάσισε να χρησιμοποιήσει τον χρόνο που του απέμενε για να ηχογραφήσει μηνύματα για τα γενέθλια των παιδιών του για τα επόμενα είκοσι χρόνια. Για αυτόν τον άνθρωπο, το μέλλον των λίγων εβδομάδων του έγινε μια γέφυρα προς το μέλλον των παιδιών του. Δεν πέθαινε απλώς. Έχτιζε. Όπως επισημαίνει η Kubler-Ross (1969), το στάδιο της αποδοχής δεν είναι μια παραίτηση, αλλά μια νίκη της ζωής πάνω στον φόβο, όπου το άτομο βρίσκει τη γαλήνη να ολοκληρώσει την πορεία του με αξιοπρέπεια.
Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι η φράση «έχεις μέλλον» λειτουργεί και ως αντίδοτο στην κατάθλιψη και την απόγνωση που συχνά συνοδεύουν τις μεγάλες κρίσεις της ζωής, όχι μόνο τον θάνατο. Όταν νιώθουμε ότι «όλα τελείωσαν», μετά από ένα διαζύγιο, μια απώλεια εργασίας ή μια οικονομική καταστροφή, το νευρικό μας σύστημα αντιδρά σαν να επίκειται το τέλος. Η ψυχολογική αποκατάσταση ξεκινά όταν συνειδητοποιούμε ότι το μέλλον δεν είναι μια μακρινή στεριά, αλλά το επόμενο βήμα. Σύμφωνα με τον Rogers (1961), η διαδικασία του «γίγνεσθαι» δεν σταματά ποτέ. Είμαστε σε μια διαρκή ροή, και όσο υπάρχει συνείδηση, υπάρχει η δυνατότητα για μια νέα εσωτερική εμπειρία.
Κλείνοντας, το μέλλον δεν είναι μια ποσότητα χρόνου που κατέχουμε, αλλά μια ποιότητα ύπαρξης που δημιουργούμε. Είτε μας απομένουν πενήντα χρόνια είτε πενήντα ώρες είτε πενήντα λεπτά, η πρόκληση παραμένει η ίδια: να κατοικήσουμε τον χρόνο μας με τέτοιο τρόπο, ώστε κάθε στιγμή να έχει βάρος και αξία. Η παραδοχή ότι «έχουμε μέλλον» ακόμα και στο τέλος, είναι η ύψιστη πράξη αυτοσεβασμού. Είναι η δήλωση ότι η ζωή μας δεν ορίζεται από το ρολόι, αλλά από την καρδιά μας.
Αυτή η διαδρομή της αυτοανακάλυψης και της αναζήτησης νοήματος είναι ίσως το πιο συναρπαστικό ταξίδι που μπορεί να κάνει ένας άνθρωπος. Αν νιώθετε ότι το δικό σας μέλλον μοιάζει στενό, σκοτεινό ή αβέβαιο, να θυμάστε ότι πάντα υπάρχει χώρος για μια νέα οπτική, για μια ανάσα που θα αλλάξει τα πάντα. Σας προσκαλώ να περιηγηθείτε και στα υπόλοιπα κείμενά της σελίδας μου, όπου εξερευνούμε μαζί τις γωνιές της ανθρώπινης ψυχής, και αν νιώθετε την ανάγκη να μοιραστείτε το δικό σας «τώρα», θα ήταν χαρά μου να επικοινωνήσετε μαζί μου για μια προσωπική συνεδρία.
Γιατί, τελικά, το μέλλον ξεκινά ακριβώς εδώ, στην απόφαση να φροντίσουμε τον εαυτό μας.
Από καρδιάς...
Bowen, M. (1978). Family therapy in clinical practice. Jason Aronson.
Frankl, V. E. (1984). Man's search for meaning: An introduction to logotherapy. Simon & Schuster.
Kubler-Ross, E. (1969). On death and dying. Macmillan.
Rogers, C. R. (1961). On becoming a person: A therapist's view of psychotherapy. Houghton Mifflin.
Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. Free Press.
Yalom, I. D. (2008). Staring at the sun: Overcoming the terror of death. Jossey-Bass.
