Η αίσθηση της απόλυτης εξάντλησης μετά από ένα flashback ή μια έντονη αναβίωση τραύματος δεν είναι ένδειξη αδυναμίας ή τεμπελιάς. Είναι η φυσιολογική αντίδραση ενός οργανισμού που μόλις επιβίωσε από μια «αόρατη» μάχη. Για έναν έφηβο που προσπαθεί να ανταπεξέλθει στο σχολείο ή έναν ενήλικα που παλεύει με τις επαγγελματικές του υποχρεώσεις ενώ διαχειρίζεται το μετατραυματικό στρες, η κούραση αυτή μοιάζει συχνά με ένα βαρύ πέπλο που καθιστά αδύνατη την κινητοποίηση. Για να κατανοήσουμε το γιατί συμβαίνει αυτό, χρειάζεται να δούμε το σώμα και το μυαλό μας ως ένα σύνθετο ενεργειακό σύστημα που, όταν έρχεται αντιμέτωπο με το τραύμα, μπαίνει σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, καταναλώνοντας κάθε διαθέσιμο πόρο.
Το τραύμα, στην ουσία του, δεν είναι απλώς μια δυσάρεστη ανάμνηση ή ένα γεγονός που ανήκει στο παρελθόν, αλλά μια ζωντανή βιολογική εγγραφή στο παρόν. Όταν βιώνεις ένα flashback, ο εγκέφαλός σου, και συγκεκριμένα η αμυγδαλή, η οποία λειτουργεί ως το κέντρο ανίχνευσης απειλών, «ξεγελιέται» και πιστεύει ότι ο κίνδυνος συμβαίνει εδώ και τώρα. Η αμυγδαλή δεν αντιλαμβάνεται τον χρόνο με γραμμικό τρόπο. Για αυτήν, ο φόβος του τότε είναι ο φόβος του σήμερα. Έτσι, ενεργοποιεί αμέσως το συμπαθητικό νευρικό σύστημα, απελευθερώνοντας τεράστιες ποσότητες αδρεναλίνης και κορτιζόλης. Αυτή η απότομη εκτόξευση ενέργειας προετοιμάζει το σώμα για «μάχη ή φυγή». Όταν όμως η κρίση περάσει, το σώμα βιώνει μια απότομη πτώση, ένα βιολογικό «crash», παρόμοιο με αυτό που νιώθει κανείς μετά από έναν εξαντλητικό μαραθώνιο. Η διαφορά όμως μ,ε τον μαραθώνιο είναι πως εδώ ο αγώνας έγινε μέσα στο κεφάλι και στο νευρικό σύστημα, χωρίς το άτομο να έχει μετακινηθεί εκατοστό.
Η έλλειψη κινητοποίησης συνδέεται άμεσα με αυτό που η Polyvagal Theory του Stephen Porges ονομάζει «κατάσταση κατάρρευσης» ή ραχιαία πνευμονογαστρική ανταπόκριση. Όταν το νευρικό σύστημα αντιληφθεί ότι η απειλή είναι υπερβολική για να την πολεμήσει ή να ξεφύγει, επιλέγει την ακινητοποίηση ως ύστατο μέσο προστασίας. Είναι η ίδια αρχέγονη αντίδραση που έχουν ορισμένα ζώα όταν παριστάνουν πως είναι πεθαμένα, για να γλιτώσουν από τον θηρευτή. Σε ψυχολογικό επίπεδο, αυτή η βιολογική ακινησία μεταφράζεται σε μια βαθιά αίσθηση μούδιασματος, αποσύνδεσης και πλήρους έλλειψης ενδιαφέροντος για οτιδήποτε απαιτεί δράση. Και αυτό δε γίνεται επειδή το σώμα σου σε προδίδει. Αντιθέτως, προσπαθεί να εξοικονομήσει τους ελάχιστους ενεργειακούς πόρους που του έχουν απομείνει για να επιδιορθώσει τις εσωτερικές του βλάβες και να διασφαλίσει την επιβίωσή σου.
Ένας άλλος κρίσιμος παράγοντας είναι το τεράστιο γνωστικό φορτίο που απαιτεί η καθημερινή διαχείριση του τραύματος. Ο εγκέφαλος ενός ατόμου με μετατραυματικές εμπειρίες εργάζεται ασταμάτητα στο παρασκήνιο, σαν ένας ηλεκτρονικός υπολογιστής που εκτελεί βαριά προγράμματα, ενώ εσύ προσπαθείς απλώς να ανοίξεις ένα έγγραφο. Πρέπει να καταπιέζει επώδυνες σκέψεις, να σαρώνει διαρκώς το περιβάλλον για πιθανούς κινδύνους (υπερεγρήγορση) και να καταβάλλει προσπάθεια για να διατηρήσει μια εικόνα λειτουργικότητας. Αυτή η «νοητική υπερεγρήγορση» καταναλώνει τεράστια αποθέματα γλυκόζης και νευρωνικής ενέργειας. Όταν λοιπόν εμφανίζεται ένα flashback, είναι σαν να υπερφορτώνεται ένα ήδη καταπονημένο ηλεκτρικό κύκλωμα. Η κούραση που ακολουθεί είναι η ασφάλεια που πέφτει αυτόματα για να προστατεύσει το σύστημα από την ολοκληρωτική καύση ή αλλιώς το burnout.
Ένας άλλος παράγοντας έρχεται από την ψυχολογική προσέγγιση της Αντικειμενοτρόπου Σχέσης, που μας διδάσκει ότι το τραύμα διαρρηγνύει τη συνέχεια του εαυτού, σπάζοντας την εσωτερική συνοχή του ατόμου. Μετά από μια αναβίωση, ο άνθρωπος συχνά νιώθει «ξένος» προς τον ίδιο του τον εαυτό ή τον κόσμο γύρω του. Αυτή η κατάσταση ονομάζεται αποπροσωποποίηση ή αποπραγμάτωση. Αυτή η εσωτερική σύγκρουση και η προσπάθεια για την ανάκτηση της ταυτότητας είναι ψυχικά εξουθενωτική. Δεν είναι ότι «δεν θέλεις» να κάνεις πράγματα, αλλά ότι το «εγώ» σου είναι ολοκληρωτικά απασχολημένο με το να μαζεύει τα κομμάτια του. Η κινητοποίηση απαιτεί μια αίσθηση μέλλοντος, σκοπού και ελπίδας, όμως το τραύμα λειτουργεί σαν μια μαύρη τρύπα που σε εγκλωβίζει σε ένα αιώνιο, τρομακτικό και στατικό παρόν.
Είναι επίσης ζωτικής σημασίας να αναφέρουμε τον ρόλο του ύπνου. Τα άτομα που βιώνουν μετατραυματικό στρες συχνά υποφέρουν από διαταραχές στον κύκλο REM, με εφιάλτες που μετατρέπουν τη νύχτα σε πεδίο μάχης, αντί για χρόνο ανάπαυσης. Έτσι, το σώμα ξεκινά την ημέρα του ήδη «στο κόκκινο», χωρίς καμία αποθήκη ενέργειας. Η επιστήμη της νευροβιολογίας δείχνει ότι ο προμετωπιαίος φλοιός, το μέρος του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνο για τον σχεδιασμό, τη λογική και τη λήψη αποφάσεων, υπολειτουργεί κατά τη διάρκεια και μετά το τραυματικό στρες. Την ίδια στιγμή, η αμυγδαλή παραμένει σε υπερδιέγερση. Χωρίς έναν λειτουργικό προμετωπιαίο φλοιό, η έναρξη οποιασδήποτε δραστηριότητας μοιάζει με το να προσπαθείς να οδηγήσεις ένα αυτοκίνητο χωρίς μηχανή. Η πρόθεση υπάρχει, αλλά το μέσο λείπει.
Η σύνδεση του μετατραυματικού στρες με την αναβλητικότητα είναι ένα από τα πιο παρεξηγημένα κεφάλαια της ψυχικής υγείας. Συχνά, η κοινωνία, αλλά και το ίδιο το άτομο, ερμηνεύει την αδυναμία ολοκλήρωσης καθηκόντων ως έλλειψη θέλησης ή αδυναμία χαρακτήρα. Ωστόσο, στην πραγματικότητα, αυτό που ονομάζουμε αναβλητικότητα στις περιπτώσεις τραύματος είναι μια μορφή «παράλυσης της ανάλυσης» και μια απεγνωσμένη προσπάθεια του εγκεφάλου να διαχειριστεί τον συναισθηματικό κατακλυσμό. Η αναβλητικότητα εδώ λειτουργεί ως ένας αμυντικός μηχανισμός αποφυγής. Το άτομο δεν αναβάλλει την εργασία επειδή είναι τεμπέλικο, αλλά επειδή το νευρικό του σύστημα αντιλαμβάνεται οποιαδήποτε πρόσθετη πίεση, προθεσμία ή ευθύνη ως μια ακόμα «απειλή» που μπορεί να οδηγήσει σε ολική κατάρρευση.
Γιατί λοιπόν οι άλλοι και συχνά εμείς οι ίδιοι το βαφτίζουμε «τεμπελιά»;
Η απάντηση κρύβεται στην αόρατη φύση του τραύματος. Η τεμπελιά προϋποθέτει την ύπαρξη διαθέσιμης ενέργειας και τη συνειδητή επιλογή να μην τη χρησιμοποιήσεις. Στο τραύμα, η ενέργεια απλώς δεν υπάρχει. Έχει καταναλωθεί από την εσωτερική μάχη επιβίωσης. Ο κόσμος βλέπει μόνο το εξωτερικό αποτέλεσμα. Ένα άτομο που μένει στο κρεβάτι ή δεν τελειώνει τις εργασίες του, και δεν έρχεται καθόλου σε επαφή με την εσωτερική πυρηνική καταιγίδα που προηγήθηκε. Αυτή η παρερμηνεία ενισχύεται από το κοινωνικό στίγμα που θέλει την παραγωγικότητα να είναι το μοναδικό μέτρο της αξίας μας. Όταν δεν παράγουμε, νιώθουμε ανάξιοι, και αυτό το συναίσθημα ντροπής τροφοδοτεί εκ νέου το τραύμα, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο.
Επιπλέον, η αναβλητικότητα συνδέεται με τον φόβο της αποτυχίας ή της κριτικής, ο οποίος στα τραυματισμένα άτομα είναι συχνά μεγεθυμένος λόγω χαμηλής αυτοεκτίμησης. Η έναρξη μιας εργασίας απαιτεί μια βασική αίσθηση εσωτερικής ασφάλειας. Αν το σώμα σου αισθάνεται ότι βρίσκεται σε εμπόλεμη ζώνη, το να καθίσεις να γράψεις μια έκθεση ή να τακτοποιήσεις το δωμάτιό σου μοιάζει δευτερεύον και, παραδόξως, επικίνδυνο. Η εστίαση σε μια εργασία σε αναγκάζει να χαμηλώσεις τις άμυνές σου και να σταματήσεις να ελέγχεις το περιβάλλον σου. Για έναν εγκέφαλο σε υπερεγρήγορση, αυτό είναι απαγορευτικό. Η αναβολή είναι ένας τρόπος να παραμείνεις «σε επιφυλακή», έστω και αν το τίμημα αυτής της επιφυλακής είναι η στασιμότητα στη ζωή σου.
Τέλος, υπάρχει το φαινόμενο της «κατάψυξης» (freeze response), που αποτελεί την κορύφωση της τραυματικής αναβλητικότητας. Πολλοί άνθρωποι, όταν έρχονται αντιμέτωποι με μια υποχρέωση, «παγώνουν» βιολογικά. Δεν είναι μια απόφαση, αλλά μια αυτόνομη αντίδραση του νευρικού συστήματος. Η αυτοκριτική και ο χαρακτηρισμός «τεμπέλης» το μόνο που καταφέρνουν είναι να αυξάνουν τις ορμόνες του στρες, κλειδώνοντας το άτομο ακόμα πιο βαθιά στην ακινησία. Η λύση ξεκινά από την ριζική αναγνώριση ότι η αδράνεια αυτή είναι ένα σύμπτωμα που χρειάζεται φροντίδα, κατανόηση και σταδιακή γείωση, και όχι τιμωρία ή επιπλέον πίεση.
Για να σπάσουμε τον κύκλο της αναβλητικότητας που προκαλείται από το τραύμα, χρειάζεται να σταματήσουμε να αντιμετωπίζουμε το πρόβλημα ως ζήτημα «διαχείρισης χρόνου» και να το δούμε ως ζήτημα «διαχείρισης ασφάλειας». Όταν το νευρικό σου σύστημα νιώθει απειλή, η παραγωγικότητα είναι πολυτέλεια. Η αποδοχή αυτής της κατάστασης είναι το πρώτο και πιο ουσιαστικό βήμα για την επούλωση. Η κατανόηση ότι η εξάντληση είναι μια βιολογική άμυνα επιτρέπει στο άτομο να δείξει αυτοσυμπάθεια, η οποία με τη σειρά της μειώνει τα επίπεδα κορτιζόλης. Η θεραπεία στοχεύει ακριβώς στο να διδάξει στο νευρικό σύστημα ότι ο κίνδυνος πέρασε. Η λύση, λοιπόν, δεν είναι η περισσότερη πειθαρχία, αλλά η σταδιακή επανεκπαίδευση του εγκεφάλου σου ώστε να καταλάβει ότι η δραστηριότητα που έχεις μπροστά σου είναι ασφαλής. Με τον χρόνο και την κατάλληλη υποστήριξη, το σύστημα μαθαίνει να βγαίνει από τη λειτουργία επιβίωσης και να επιστρέφει στη λειτουργία ζωής, επιτρέποντας στην ενέργεια και την κινητοποίηση να επιστρέψουν με φυσικό τρόπο, χωρίς βία προς τον εαυτό.
Ακολουθούν μερικά στρατηγικά βήματα, βασισμένα στη νευροβιολογία και τη θεραπεία τραύματος, που μπορούν να σε βοηθήσουν να επανασυνδεθείς με τη δράση χωρίς να υπερφορτώσεις το σύστημά σου.
Η Στρατηγική των 5 Λεπτών και η Απομυθοποίηση του «Βουνού»
Το τραυματισμένο μυαλό τείνει να βλέπει κάθε εργασία ως μια τεράστια, αδιάσπαστη μάζα. Αν πρέπει να διαβάσεις ένα κεφάλαιο ή να καθαρίσεις το σπίτι, ο εγκέφαλός σου το μεταφράζει ως μια απειλή που απαιτεί τεράστια αποθέματα ενέργειας, τα οποία δεν έχεις. Η λύση είναι η κατάτμηση σε γελοία μικρά βήματα. Υποσχέσου στον εαυτό σου ότι θα ασχοληθείς με κάτι μόνο για 5 λεπτά. Αυτό το μικρό χρονικό παράθυρο είναι «ασφαλές» για την αμυγδαλή σου, καθώς δεν απαιτεί πλήρη δέσμευση των αποθεμάτων σου. Συχνά, η δυσκολία δεν είναι η εργασία η ίδια, αλλά η «εκκίνηση». Μόλις το σώμα καταλάβει ότι στα πρώτα 5 λεπτά δεν συνέβη τίποτα κακό, το σύστημα επιβίωσης χαλαρώνει και σου επιτρέπει να συνεχίσεις.
Δημιουργία Ενός «Περιβάλλοντος Χαμηλής Διέγερσης»
Πολλές φορές η αναβλητικότητα εντείνεται επειδή το περιβάλλον σου είναι γεμάτο ερεθίσματα που θυμίζουν το τραύμα ή προκαλούν αισθητηριακή υπερφόρτωση. Πριν ξεκινήσεις οτιδήποτε, φρόντισε το σώμα σου να νιώθει γειωμένο. Χρησιμοποίησε ακουστικά που μειώνουν τον θόρυβο, ρύθμισε τον φωτισμό ή έχε δίπλα σου ένα αντικείμενο με καθησυχαστική υφή. Η ψυχολογική προσέγγιση της αισθητηριακής ρύθμισης (sensory regulation) υποστηρίζει ότι αν το σώμα νιώθει φυσικά ασφαλές στον χώρο, ο προμετωπιαίος φλοιός μπορεί να «ανάψει» ξανά πιο εύκολα. Αν νιώθεις ότι παγώνεις (freeze response), δοκίμασε να αλλάξεις δωμάτιο ή να πιεις λίγο νερό. Αυτό στέλνει ένα σωματικό σήμα στον εγκέφαλο ότι το «εδώ και τώρα» είναι διαφορετικό από το «τότε» του τραύματος.
Η Αντικατάσταση της Αυτοκριτικής με την Αυτοσυμπάθεια
Η πιο κρίσιμη παρέμβαση είναι η αλλαγή του εσωτερικού διαλόγου. Όταν λες στον εαυτό σου «είμαι τεμπέλης» ή «πάλι δεν έκανα τίποτα», ενεργοποιείς τον ίδιο άξονα στρες που πυροδοτούν τα flashbacks. Η κορτιζόλη ανεβαίνει και η παράλυση βαθαίνει. Σύμφωνα με τη Θεραπεία Εστιασμένη στη Συμπάθεια (Compassion-Focused Therapy), η αυτοσυμπάθεια λειτουργεί ως αντίδοτο στο στρες. Δοκίμασε να πεις: «Είναι λογικό να νιώθω εξαντλημένος μετά από αυτό που πέρασα. Το σώμα μου προσπαθεί να με προστατέψει. Θα κάνω μόνο ένα μικρό πράγμα σήμερα και αυτό είναι αρκετό». Αυτή η προσέγγιση μειώνει την αντίσταση του νευρικού συστήματος και ανοίγει τον δρόμο για την κινητοποίηση.
Χρήση Τεχνικών Γείωσης Πριν από την Εργασία
Αντί να πιέσεις τον εαυτό σου να δουλέψει ενώ βρίσκεσαι σε κατάσταση αποσύνδεσης ή έντονου άγχους, αφιέρωσε λίγα λεπτά στη γείωση. Η τεχνική 5-4-3-2-1 (5 πράγματα που βλέπεις, 4 που ακούς, 3 που μπορείς να αγγίξεις, 2 που μυρίζεις, 1 που γεύεσαι) επαναφέρει την προσοχή σου στο παρόν. Όταν ο εγκέφαλός σου βεβαιωθεί ότι δεν υπάρχει άμεσος κίνδυνος στο παρόν, απελευθερώνει τους πόρους που χρειάζεσαι για να συγκεντρωθείς. Η αναβλητικότητα συχνά υποχωρεί όταν η «εσωτερική απειλή» υποχωρεί.
Από καρδιάς…
Διαβάστε επίσης:
Η Ακινησία μετά το Τραύμα: Αισθήσεις και Αποσύνδεση
Η Ακινησία μετά το Τραύμα: Η Βιολογία της Παραίτησης και το «Safe Mode»
Η Ακινησία μετά το Τραύμα: Το Άγχος ως Ανεκπλήρωτη Κίνηση
Η Ακινησία μετά το Τραύμα: Η Προσέγγιση του Peter Levine και η Αποθήκευση του Τραύματος
Η Ακινησία μετά το Τραύμα: Από τη Σκιά στη Ζωτικότητα
Η Πανοπλία της Ψυχής: γιατί "σκληραίνουμε" μετά από μια δύσκολη εμπειρία;
Brown, A. D., et al. (2014). "Trauma and the executive brain: The impact of PTSD on cognitive control." Frontiers in Psychology.
Clear, J. (2018). Atomic habits: An easy & proven way to build good habits & break bad ones. Avery.
Dana, D. (2018). The polyvagal theory in therapy: Engaging the rhythm of regulation. W. W. Norton & Company.
Doidge, N. (2015). The brain's way of healing: Remarkable discoveries and recoveries from the frontiers of neuroplasticity. Viking.
Fisher, J. (2017). Healing the fragmented selves of trauma survivors: Overcoming self-alienation. Routledge.
Gentry, J. E. (2016). Forward-facing® trauma therapy: Healing the moral injury. WestBow Press.
Gilbert, P. (2010). The compassionate mind: A new approach to life's challenges. New Harbinger Publications.
Herman, J. L. (2022). Trauma and recovery: The aftermath of violence—from domestic abuse to political terror (Revised ed.). Basic Books.
Just-Moistra, K., et al. (2020). "The role of the prefrontal cortex in post-traumatic stress disorder: A systematic review." Neuroscience & Biobehavioral Reviews.
Kain, K. L., & Terrell, S. J. (2018). Nurturing resilience: Helping clients move forward from developmental trauma—an integrative somatic approach. North Atlantic Books.
Lanius, R. A., et al. (2010). "Emotion modulation in PTSD: Clinical and neurobiological evidence for a dissociative subtype." American Journal of Psychiatry.
Levine, P. A. (2010). In an Unspoken Voice: How the Body Releases Trauma and Restores Goodness. North Atlantic Books.
McEwen, B. S. (2017). "Neurobiological and Systemic Effects of Chronic Stress." Chronic Stress.
Neff, K. D. (2021). Fierce self-compassion: How women can harness kindness to speak up, claim their power, and thrive. Penguin.
Ogden, P., & Fisher, J. (2015). Sensorimotor psychotherapy: Interventions for trauma and attachment. W. W. Norton & Company.
Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory: Neurophysiological Foundations of Emotions, Attachment, Communication, and Self-regulation. W. W. Norton & Company.
Pychyl, T. A., & Sirois, F. M. (2016). Procrastination, Health, and Well-Being. Academic Press.
Rothschild, B. (2017). The body remembers, volume 2: Revolutionizing trauma treatment. W. W. Norton & Company.
Sherin, J. E., & Nemeroff, C. B. (2011). "Post-traumatic stress disorder: The neurobiological impact of psychological trauma." Dialogues in Clinical Neuroscience.
Sirois, F. M. (2014). "Out of sight, out of mind? Examining the distance-procrastination relationship." Journal of Research in Personality.
Teicher, M. H., & Samson, J. A. (2016). "Annual Research Review: Enduring neurobiological effects of childhood abuse and neglect." Journal of Child Psychology and Psychiatry.
Van der Kolk, B. A. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Viking.
Williams, M. B., & Poijula, S. (2016). The PTSD workbook: Effective techniques for overcoming traumatic stress symptoms (3rd ed.). New Harbinger Publications.
Disclaimer: Το παρόν άρθρο παρέχεται αποκλειστικά για ενημερωτικούς και εκπαιδευτικούς σκοπούς και δεν συνιστά ψυχολογική ή ιατρική γνωμάτευση, διάγνωση ή θεραπευτική παρέμβαση. Το περιεχόμενο δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη αξιολόγηση και υποστήριξη από επαγγελματία ψυχικής υγείας. Παρότι καταβάλλεται κάθε δυνατή προσπάθεια για την ακρίβεια και εγκυρότητα των πληροφοριών, ο δημιουργός του παρόντος δεν φέρει ευθύνη για οποιαδήποτε άμεση ή έμμεση ζημία προκύψει από τη χρήση ή την ερμηνεία του περιεχομένου. Η αξιοποίηση των πληροφοριών γίνεται με αποκλειστική ευθύνη του αναγνώστη.
