Όταν λέμε ότι ένα σώμα είναι «παγωμένο» από τον πόνο ή το τραύμα, δεν αναφερόμαστε σε μια μεταφορά, αλλά σε μια απόλυτα βιολογική και ψυχολογική πραγματικότητα. Το πάγωμα (freeze) αποτελεί την έσχατη γραμμή άμυνας του οργανισμού μας, μια κατάσταση που ενεργοποιείται όταν ο εγκέφαλος επεξεργάζεται μια απειλή και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ούτε η μάχη ούτε η φυγή μπορούν να διασφαλίσουν την επιβίωση. Σε αυτή την κατάσταση, το νευρικό σύστημα πατάει ένα «φρένο έκτακτης ανάγκης», οδηγώντας σε μια παράδοξη ακινησία όπου το σώμα είναι γεμάτο ενέργεια αλλά ανίκανο να κινηθεί. Αυτό το φαινόμενο, το οποίο συχνά περιγράφεται ως ψυχική ή σωματική παράλυση, έχει βαθιές ρίζες στη νευροβιολογία μας και καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βιώνουν το βαθύ τραύμα.
Στο επίκεντρο αυτής της αντίδρασης βρίσκεται η Πολυδερματική Θεωρία (Polyvagal Theory), η οποία αναπτύχθηκε από τον Stephen Porges (2011). Φαντάσου το νευρικό σου σύστημα σαν μια «σκάλα ασφαλείας» με τρία επίπεδα, όπου στο πάνω σκαλί νιώθεις ασφαλής και κοινωνικός, στο μεσαίο ενεργοποιείται το «γκάζι» της μάχης ή της φυγής για να αντιμετωπίσεις έναν κίνδυνο, και στο κάτω σκαλί, που είναι το Πάγωμα, το σώμα πατάει ένα απότομο «φρένο έκτακτης ανάγκης» επειδή η απειλή είναι τόσο συντριπτική που δεν μπορείς ούτε να παλέψεις ούτε να τρέξεις. Σε αυτή την κατάσταση, που επιστημονικά ονομάζεται ενεργοποίηση του ραχιαίου πνευμονογαστρικού συμπλέγματος, ο εγκέφαλος «ρίχνει τις ασφάλειες» για να σε προστατέψει από την υπερφόρτωση, προκαλώντας ένα σωτήριο αλλά τρομακτικό μούδιασμα, μια αίσθηση ότι αποσυνδέεσαι από την πραγματικότητα ή ότι το σώμα σου παραλύει, προκειμένου να αντέξεις έναν πόνο που εκείνη τη στιγμή μοιάζει αβάσταχτος. Με άλλα λόγια , ο οργανισμός καταφεύγει σε μια κατάσταση μεταβολικής επιβράδυνσης. Η αρτηριακή πίεση πέφτει, οι καρδιακοί παλμοί μειώνονται και το άτομο εισέρχεται σε μια κατάσταση αποσύνδεσης (dissociation). Είναι η βιολογική εκδοχή του «παριστάνω τον νεκρό», μια στρατηγική που στα ζώα αποθαρρύνει τους θηρευτές, αλλά στον άνθρωπο μετατρέπεται σε μια σιωπηλή φυλακή πόνου.
Ο άνθρωπος που είναι παγωμένος από το τραύμα βιώνει μια έντονη αίσθηση κενού ή «μουδιάσματος». Καταλαβαίνει ότι ο κόσμος συνεχίζει να κινείται γύρω του, αλλά ο ίδιος νιώθει σαν να βρίσκεται πίσω από ένα χοντρό τζάμι. Σε αυτή την κατάσταση, ο πόνος δεν βιώνεται απαραίτητα ως οξύς, αλλά ως μια βαριά, γκρίζα ατμόσφαιρα που καταπίνει κάθε κίνητρο. Όπως επισημαίνει ο van der Kolk (2014), το τραύμα δεν είναι απλώς μια ανάμνηση του παρελθόντος, αλλά μια σωματική κατάσταση του παρόντος. Το σώμα συνεχίζει να ζει στην επικίνδυνη στιγμή, και επειδή δεν μπόρεσε να ολοκληρώσει την κίνηση της άμυνας (να τρέξει ή να παλέψει), παραμένει εγκλωβισμένο στην ακινησία. Αυτό εξηγεί γιατί πολλοί επιζώντες τραυματικών γεγονότων αναφέρουν ότι ένιωθαν παράλυτοι την ώρα του συμβάντος, κάτι που συχνά τους προκαλεί αργότερα αβάσταχτη ενοχή, παρόλο που επρόκειτο για μια ακούσια βιολογική απόκριση.
Ένα αληθινό παράδειγμα αυτής της κατάστασης είναι ο άνθρωπος που, μετά από μια σοβαρή απώλεια ή μια κακοποιητική εμπειρία, διαπιστώνει ότι δεν μπορεί να ανταπεξέλθει στις πιο απλές καθημερινές λειτουργίες. Μπορεί να κάθεται στον καναπέ για ώρες, κοιτάζοντας το κενό, ανίκανος να σηκώσει το τηλέφωνο ή να ετοιμάσει φαγητό. Για έναν εξωτερικό παρατηρητή, αυτή η συμπεριφορά μοιάζει με τεμπελιά ή κατάθλιψη. Ωστόσο, στην πραγματικότητα, το νευρικό σύστημα αυτού του ανθρώπου είναι «υπερφορτωμένο». Η εσωτερική του ένταση είναι τόσο υψηλή που το σώμα, για να μην καταρρεύσει, επιλέγει την πλήρη απόσυρση. Ο Walker (2013) περιγράφει αυτούς τους ανθρώπους ως «εγκλωβισμένους στο Freeze», σημειώνοντας ότι συχνά καταφεύγουν στον ύπνο, στο φαγητό ή στη φαντασιοπληξία ως μοναδικά μέσα διαφυγής από μια πραγματικότητα που νιώθουν ότι θα τους κατασπαράξει.
Σε σωματικό επίπεδο, το παρατεταμένο πάγωμα οδηγεί σε μια κατάσταση που ονομάζεται «λειτουργική φθορά». Επειδή ο οργανισμός παραμένει σε κατάσταση χαμηλής ενέργειας αλλά υψηλού εσωτερικού στρες, εμφανίζονται συμπτώματα όπως χρόνια κόπωση, ινομυαλγία και πεπτικές διαταραχές. Η ενέργεια που θα έπρεπε να χρησιμοποιηθεί για τη ζωή, αναλώνεται στη διατήρηση του τείχους προστασίας. Ο άνθρωπος αισθάνεται ότι το σώμα του είναι βαρύ, σαν να είναι φτιαγμένο από μόλυβδο. Σύμφωνα με την Herman (1992), αυτή η κατάσταση ακινησίας συνοδεύεται συχνά από μια «στένωση της συνείδησης», όπου το άτομο χάνει την ικανότητα να ονειρεύεται το μέλλον ή να θυμάται τη χαρά, καθώς ολόκληρη η ύπαρξή του είναι στραμμένη στην εσωτερική επιβίωση.
Τι καταλαβαίνει ο άλλος που βλέπει έναν άνθρωπο σε κατάσταση παγώματος; Συχνά νιώθει μια παράξενη απόσταση ή και εκνευρισμό. Ο «παγωμένος» άνθρωπος φαίνεται απρόσιτος, ανέκφραστος και συναισθηματικά επίπεδος. Δεν αντιδρά στις αγκαλιές, δεν γελάει με τα αστεία και μοιάζει να μην τον αγγίζει τίποτα. Αυτό δημιουργεί τεράστια προβλήματα στις σχέσεις, καθώς οι σύντροφοι ή οι φίλοι παρερμηνεύουν την άμυνα ως αδιαφορία. Στην πραγματικότητα, ο παγωμένος άνθρωπος είναι ένας άνθρωπος σε κατάσταση σοκ που διαρκεί μήνες ή και χρόνια. Η έλλειψη αντίδρασης δεν είναι έλλειψη συναισθήματος, αλλά το αποτέλεσμα ενός εγκεφάλου που έχει κρίνει ότι το συναίσθημα είναι πολύ επικίνδυνο για να βιωθεί (Levine, 2010).
Θεραπευτικά, η εργασία με το πάγωμα απαιτεί τεράστια υπομονή και σεβασμό. Επειδή το πάγωμα είναι μια αντίδραση του σώματος, η λύση δεν μπορεί να έρθει μόνο μέσα από τη συζήτηση και τη λογική. Πρέπει να πείσουμε το σώμα ότι είναι και πάλι ασφαλές να κινηθεί. Αυτό επιτυγχάνεται μέσω της «σωματικής βίωσης» (Somatic Experiencing), όπου το άτομο μαθαίνει να παρατηρεί τις μικρές σωματικές αισθήσεις και να επιτρέπει στην εγκλωβισμένη ενέργεια να εκτονωθεί σταδιακά. Μια μικρή κίνηση των δαχτύλων, μια βαθιά αναπνοή ή το τρέμουλο των χεριών μπορεί να είναι τα πρώτα σημάδια ότι ο «πάγος» αρχίζει να λιώνει. Η αποκατάσταση της σύνδεσης με το σώμα είναι ο μόνος δρόμος για να επιστρέψει το άτομο από την επιβίωση στη ζωή (Levine, 2010).
Η κατανόηση του παγώματος ως μηχανισμού επιβίωσης αλλάζει ριζικά τον τρόπο που βλέπουμε τον πόνο. Αντί να κατηγορούμε τον εαυτό μας για την αδράνεια ή την αποσύνδεση, μπορούμε να αναγνωρίσουμε ότι το σώμα μας έκανε κάτι αξιοθαύμαστο: μας προστάτευσε από έναν πόνο που εκείνη τη στιγμή ήταν αβάσταχτος. Το πάγωμα ήταν ο τρόπος μας να αντέξουμε το αδύνατο. Η πρόκληση πλέον είναι να δείξουμε στον εαυτό μας ότι ο κίνδυνος πέρασε, ότι το περιβάλλον είναι πλέον ασφαλές και ότι μπορούμε σιγά-σιγά να αφήσουμε τις ασπίδες μας. Όπως καταλήγει ο Walker (2013), η ίαση δεν είναι η επιστροφή σε αυτό που ήμασταν πριν το τραύμα, αλλά η οικοδόμηση ενός νέου εαυτού που γνωρίζει πώς να ρυθμίζει το νευρικό του σύστημα και να επιλέγει την παρουσία αντί της απόσυρσης.
Σας ευχαριστώ
Herman, J. L. (1992). Trauma and recovery: The aftermath of violence—from domestic abuse to political terror. Basic Books.
Levine, P. A. (2010). In an unspoken voice: How the body releases trauma and restores goodness. North Atlantic Books.
Porges, S. W. (2011). The polyvagal theory: Neurophysiological foundations of emotions, attachment, communication, and self-regulation. W. W. Norton & Company.
Walker, P. (2013). Complex PTSD: From surviving to thriving: A guide and ma
