Είναι πολύ σημαντικό να θυμόμαστε ότι το σύστημα μάχης ή φυγής δεν είναι ο «εχθρός» μας. Αν και σήμερα το συζητάμε συχνά ως πηγή άγχους, στην πραγματικότητα είναι ένα από τα πιο εξελιγμένα και απαραίτητα εργαλεία επιβίωσης που διαθέτουμε. Χωρίς αυτό, το ανθρώπινο είδος δεν θα είχε καταφέρει να επιβιώσει σε ένα περιβάλλον γεμάτο πραγματικούς κινδύνους. Η χρησιμότητά του έγκειται στην ικανότητά του να θέτει τον οργανισμό σε κατάσταση υπερ-απόδοσης μέσα σε κλάσματα δευτερολέπτου, παρακάμπτοντας τη αργή λογική σκέψη.
Σε μια επείγουσα κατάσταση, όπως αν ένα αυτοκίνητο έρχεται κατά πάνω σου, δεν έχεις το χρόνο να σκεφτείς λογικά («Ποια είναι η ταχύτητα του οχήματος; Ποια είναι η γωνία πρόσκρουσης;»). Το σύστημα μάχης ή φυγής «κλέβει» τον έλεγχο από τον προμετωπιαίο φλοιό (λογική) και τον δίνει στην αμυγδαλή. Αυτή η «συντομότερη διαδρομή» επιτρέπει στο σώμα να αντιδράσει αντανακλαστικά, σώζοντας τη ζωή σου πριν καν συνειδητοποιήσεις τι συνέβη. Όταν ενεργοποιείται το σύστημα, η καρδιά σου δεν χτυπά γρήγορα απλώς από φόβο. Το κάνει για να στείλει οξυγόνο και γλυκόζη στους μεγάλους μύες. Οι κόρες των ματιών διαστέλλονται για να εισέλθει περισσότερο φως και να βελτιωθεί η όραση. Ακόμα και ο πόνος «μουδιάζει» προσωρινά λόγω των ενδορφινών, επιτρέποντάς σου να συνεχίσεις να παλεύεις ή να τρέχεις παρά έναν τραυματισμό. Είναι αυτό που επιτρέπει σε έναν άνθρωπο σε ατύχημα να σηκώσει βάρη που σε κανονικές συνθήκες θα ήταν αδύνατο.
Την ίδια στιγμή το σύστημα είναι εξαιρετικά οικονομικό. Κλείνει προσωρινά ό,τι δεν είναι απαραίτητο για τα επόμενα 5 λεπτά επιβίωσης. Σταματά την πέψη, την αναπαραγωγική λειτουργία και το ανοσοποιητικό σύστημα. Όλη η ενέργεια του οργανισμού διοχετεύεται στην άμεση δράση. Σύμφωνα με τον Sapolsky (2004), αυτό είναι ιδανικό αν είσαι μια ζέβρα που προσπαθεί να ξεφύγει από ένα λιοντάρι. Η πέψη του φαγητού σου μπορεί να περιμένει, η ζωή σου όμως όχι. Σε χαμηλότερες εντάσεις, το σύστημα αυτό μας βοηθά να είμαστε σε εγρήγορση για να ανταπεξέλθουμε σε προκλήσεις, όπως μια παρουσίαση ή ένας αθλητικός αγώνας. Μας δίνει την απαραίτητη ώθηση (drive) και συγκέντρωση (focus).
Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι το σύστημα, αλλά η χρήση του. Είναι σαν ένα πυροσβεστικό όχημα. Είναι σωτήριο όταν υπάρχει φωτιά, αλλά αν κυκλοφορεί στην πόλη με τις σειρήνες αναμμένες 24 ώρες το 24ωρο χωρίς λόγο, προκαλεί χάος και φθορά. Η χρησιμότητά του εξαρτάται από την ικανότητα του σώματος να επανέρχεται στην ηρεμία μετά τον κίνδυνο. Όταν το σώμα παραμένει εγκλωβισμένο στο σύστημα μάχης ή φυγής για παρατεταμένο χρονικό διάστημα, παύει να λειτουργεί ως ένας μηχανισμός έκτακτης ανάγκης και μετατρέπεται σε μια τοξική κατάσταση «λειτουργικής φθοράς». Στην επιστήμη, αυτό ονομάζεται αλλοστατικό φορτίο (allostatic load), ένας όρος που περιγράφει τη φθορά που συσσωρεύεται στο σώμα και στον εγκέφαλο, όταν εκτίθενται επανειλημμένα σε χρόνια στρεσογόνα ερεθίσματα (McEwen, 2000). Το άτομο που το βιώνει, συχνά δεν αντιλαμβάνεται ότι βρίσκεται σε κίνδυνο, διότι το σύστημά του έχει επαναπρογραμματιστεί να θεωρεί την υπερδιέγερση ως τη νέα του κανονικότητα. Αυτή η κατάσταση «χρόνιας επιβίωσης» διαβρώνει σταδιακά την υγεία, τις σχέσεις και την ίδια την αίσθηση του εαυτού.
Η έννοια του αλλοστατικού φορτίου (allostatic load) αποτελεί το κλειδί για να κατανοήσουμε πώς το σώμα μας «πληρώνει το λογαριασμό» για την επιβίωση. Ενώ η αλλόσταση είναι η φυσιολογική διαδικασία μέσω της οποίας ο οργανισμός επιτυγχάνει τη σταθερότητα (ομοιόσταση) αλλάζοντας τις εσωτερικές του παραμέτρους για να προσαρμοστεί στις προκλήσεις, το αλλοστατικό φορτίο είναι το τίμημα αυτής της προσαρμογής. Σύμφωνα με τον McEwen (2000), όταν οι στρεσογόνοι παράγοντες είναι συνεχείς, οι ορμονικοί και νευρολογικοί μηχανισμοί που σχεδιάστηκαν για να μας προστατεύουν για λίγα λεπτά, παραμένουν ενεργοί για χρόνια. Αυτό οδηγεί σε μια σταδιακή λειτουργική φθορά, όπου τα συστήματα του σώματος αρχίζουν να καταρρέουν από την υπερβολική χρήση, σαν μια μηχανή αυτοκινήτου που δουλεύει διαρκώς στις μέγιστες στροφές χωρίς ποτέ να σβήνει.
Όταν η επιβίωση γίνεται τρόπος ζωής λοιπόν, το άτομο βιώνει μια σταδιακή αλλαγή στο «σημείο ρύθμισης» του νευρικού του συστήματος. Δεν καταλαβαίνει ότι βρίσκεται σε κίνδυνο, γιατί η κατάσταση συναγερμού έχει γίνει το νέο του «φυσιολογικό». Σε ψυχολογικό επίπεδο, αυτό ονομάζεται συχνά χρόνια υπερεγρήγορση. Καταλαβαίνετε ότι βρίσκεστε εκεί όταν η ηρεμία σας προκαλεί άγχος. Όταν ένα ελεύθερο απόγευμα σας κάνει να νιώθετε ενοχές ή μια παράξενη απειλή, αναγκάζοντάς σας να βρείτε κάτι να κάνετε. Σωματικά, το αλλοστατικό φορτίο εκδηλώνεται με την καταστροφή των ιπποκάμπιων νευρώνων στον εγκέφαλο, γεγονός που δυσκολεύει τη μνήμη και τη μάθηση, ενώ παράλληλα ενισχύει την αμυγδαλή, κάνοντάς μας να αντιδρούμε υπερβολικά ακόμα και σε ασήμαντα ερεθίσματα (Sapolsky, 2004).
Ένα αληθινό παράδειγμα αυτής της φθοράς είναι ο άνθρωπος που έχει συνηθίσει να ζει σε ένα περιβάλλον υψηλής πίεσης, όπως ένας φροντιστής ενός χρόνιου ασθενούς ή ένας επαγγελματίας σε ένα τοξικό εργασιακό περιβάλλον. Αυτό το άτομο μπορεί να μην παραπονιέται για άγχος, αλλά να παρουσιάζει συχνές φλεγμονές, δερματικά προβλήματα, χρόνια κόπωση ή ακόμα και καρδιαγγειακές διαταραχές. Ο εγκέφαλός του έχει συνηθίσει τόσο πολύ στην παρουσία της κορτιζόλης, που έχει αναπτύξει μια μορφή «αντοχής», με αποτέλεσμα να μην λαμβάνει τα σήματα κινδύνου. Όπως επισημαίνει ο van der Kolk (2014), το σώμα «κρατάει το λογαριασμό» ακόμα κι αν το μυαλό έχει μάθει να αγνοεί τον πόνο. Ο άνθρωπος πιστεύει ότι «αντέχει», ενώ στην πραγματικότητα το βιολογικό του σύστημα δανείζεται ενέργεια από το μέλλον του για να βγάλει το σήμερα.
Τι καταλαβαίνει ο άλλος που σας βλέπει; Συχνά παρατηρεί έναν άνθρωπο που είναι «σκληρός», που δεν λυγίζει, αλλά που ταυτόχρονα στερείται ζωντάνιας και αυθεντικής χαράς. Μπορεί να σας βλέπουν ως έναν άνθρωπο που είναι διαρκώς κουρασμένος αλλά δεν κοιμάται, ή ως κάποιον που είναι συναισθηματικά απρόσιτος. Αυτό συμβαίνει γιατί το αλλοστατικό φορτίο «κλέβει» την ενέργεια που απαιτείται για την κοινωνική σύνδεση και τη δημιουργικότητα, διοχετεύοντάς την αποκλειστικά στη διατήρηση των αμυνών. Σύμφωνα με την Porges (2011), η κατάσταση αυτή μας κλειδώνει σε μια ιεραρχία επιβίωσης όπου η ενσυναίσθηση θεωρείται πολυτέλεια που δεν αντέχουμε να έχουμε, καθώς προτεραιότητα έχει η διαχείριση της εσωτερικής πίεσης.
Στο στάδιο της Μάχης (Fight) ως τρόπου ζωής, η μακροχρόνια έκθεση στην κορτιζόλη και την αδρεναλίνη προκαλεί μια μόνιμη κατάσταση «θωράκισης». Όσοι το παθαίνετε αυτό, ίσως αισθάνεστε μια διαρκή, υπόκωφη οργή που περιμένει μια αφορμή για να εκτονωθεί. Τα συμπτώματα είναι συχνά σωματικά: χρόνιοι πόνοι στον αυχένα και στο σαγόνι (βρυγμός), υπέρταση και γαστρεντερικά προβλήματα, καθώς το αίμα απομακρύνεται διαρκώς από το πεπτικό σύστημα για να τροφοδοτήσει τους μύες της επίθεσης (Sapolsky, 2004). Ο άλλος που σας βλέπει, δεν αντιλαμβάνεται έναν άνθρωπο που φοβάται, αλλά έναν άνθρωπο εριστικό, απότομο και υπερβολικά ανταγωνιστικό. Για παράδειγμα, ένας γονέας που ζει σε αυτό το mode μπορεί να εκρήγνυται για ένα χυμένο ποτήρι νερό, όχι γιατί το γεγονός είναι σοβαρό, αλλά γιατί το νευρικό του σύστημα μεταφράζει κάθε μικρή αταξία ως απειλή για τον έλεγχο που πασχίζει να διατηρήσει.
Όταν η Φυγή (Flight) γίνεται μόνιμο καθεστώς, το άτομο βιώνει μια εσωτερική αίσθηση ότι «κυνηγάει την ουρά του». Όσοι το παθαίνετε αυτό, ίσως καταλαβαίνετε μια διαρκή ανησυχία, έναν τρόμο μπροστά στην ησυχία και μια ανάγκη να είστε πάντα απασχολημένοι. Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν κρίσεις πανικού, αϋπνία και μια αίσθηση «καψίματος» (burnout), καθώς τα επινεφρίδια εξαντλούνται από τη διαρκή παραγωγή ορμονών στρες. Ο άλλος που σας βλέπει, αντικρίζει έναν άνθρωπο που είναι «εκεί αλλά ποτέ παρών», κάποιον που κοιτάζει συνέχεια το ρολόι του ή το κινητό του, που δεν μπορεί να χαλαρώσει ούτε στις διακοπές. Ένα αληθινό παράδειγμα είναι ο επαγγελματίας που θεωρεί την εξάντλησή του ως απόδειξη αξίας, ενώ στην πραγματικότητα τρέχει για να ξεφύγει από ένα αίσθημα εσωτερικής ανεπάρκειας που τον στοιχειώνει από το παρελθόν (Walker, 2013).
Στο στάδιο του Παγώματος (Freeze) ως τρόπου ζωής, η ζημιά είναι πιο ύπουλη γιατί είναι σιωπηλή. Όσοι το βιώνετε για καιρό, ίσως αισθάνεστε μια βαθιά ματαιότητα. Καταλαβαίνετε ότι η ζωή περνάει από δίπλα σας και εσείς είστε απλοί θεατές. Τα συμπτώματα είναι η χρόνια κόπωση, η δυσκολία στη συγκέντρωση και η συναισθηματική αναισθησία. Σύμφωνα με την Porges (2011), η χρόνια ενεργοποίηση του πνευμονογαστρικού νεύρου στο ραχιαίο τμήμα του οδηγεί σε μεταβολική επιβράδυνση και κατάθλιψη. Ο άλλος που σας βλέπει, βλέπει έναν άνθρωπο «παραιτημένο», κάποιον που δεν παίρνει πρωτοβουλίες και που μοιάζει να μην συγκινείται από τίποτα. Στην πραγματικότητα, είστε εγκλωβισμένοι σε μια εσωτερική φυλακή όπου η ακινησία είναι ο μοναδικός τρόπος να μην νιώσετε τον πόνο που καραδοκεί.
Όταν η Υποταγή (Fawn) παγιώνεται ως προσωπικότητα, το άτομο χάνει την επαφή με το δέρμα του. Όσοι το παθαίνετε αυτό, ίσως καταλαβαίνετε μια συνεχή ενοχή και έναν φόβο ότι αν δείξετε ποιοι πραγματικά είστε, θα μείνετε μόνοι. Τα συμπτώματα είναι η πλήρης απώλεια ορίων, η συχνή θυματοποίηση σε σχέσεις και ένας χρόνιος θυμός που στρέφεται προς τα μέσα (αυτοανοσία). Ο άλλος που σας βλέπει, βλέπει έναν «άγιο» άνθρωπο ή έναν «εξυπηρετικό» συνεργάτη, αλλά συχνά νιώθει μια παράξενη δυσφορία, καθώς η συμπεριφορά σας στερείται αυθεντικότητας. Για παράδειγμα, ο άμθρωπος που ζει σε Fawn mode μπορεί να λέει πάντα «ναι» στις απαιτήσεις των άλλων, καταλήγοντας σε μια ζωή που δεν του ανήκει, νιώθοντας βαθιά πικρία που κανείς δεν αναγνωρίζει τη θυσία του (Herman, 1992).
Η τραγωδία της χρόνιας επιβίωσης είναι ότι μας αποκόπτει από την ικανότητα να νιώθουμε ασφαλείς ακόμα και όταν είμαστε. Η «λειτουργική φθορά» σημαίνει ότι ο μηχανισμός που μας επιτρέπει να ηρεμούμε (το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα) έχει ατροφήσει. Το να βγείτε από αυτό το mode δεν είναι θέμα «θέλησης», αλλά θέμα αποκατάστασης του νευρικού συστήματος. Το πιο επικίνδυνο κομμάτι αυτής της κατάστασης είναι όταν η επιβίωση γίνεται «τρόπος ζωής» χωρίς να το καταλαβαίνετε. Όταν το σύστημα είναι εκτεθειμένο για χρόνια, ο προμετωπιαίος φλοιός (το μέρος του εγκεφάλου που μας επιτρέπει την ενδοσκόπηση) ατροφεί (van der Kolk, 2014). Πιστεύετε ότι απλώς «έτσι είναι ο χαρακτήρας μου» ή «έτσι είναι η ζωή, δύσκολη». Δεν συνδέετε τους πονοκεφάλους, την απομόνωση ή τον θυμό σας με το τραύμα. Ζείτε σε μια κατάσταση επιβίωσης θεωρώντας την ελευθερία. Η ίαση απαιτεί τη συνειδητοποίηση ότι αυτό που ονομάζουμε «χαρακτήρας» είναι ίσως μια παλιά πληγή που δεν έκλεισε ποτέ. Η μετάβαση από την επιβίωση στη ζωή ξεκινά με την αναγνώριση ότι το σώμα σας κουράστηκε να πολεμά εχθρούς που δεν υπάρχουν πια στο παρόν. Όταν αποδεχτούμε ότι η κούρασή του δεν είναι τεμπελιά, αλλά η κραυγή ενός οργανισμού που έχει εξαντλήσει τα αποθέματά του. Όπως τονίζει ο Walker (2013), η μετάβαση από την επιβίωση στην άνθιση απαιτεί το θάρρος να σταματήσουμε να τρέχουμε και να επιτρέψουμε στο σώμα μας να πενθήσει για όλο τον καιρό που αναγκάστηκε να μείνει σε κατάσταση πολέμου.
Σας ευχαριστώ
Cannon, W. B. (1932). The wisdom of the body. W. W. Norton & Company.
Herman, J. L. (1992). Trauma and recovery: The aftermath of violence—from domestic abuse to political terror. Basic Books.
McEwen, B. S. (2000). Allostasis and allostatic load: Implications for neuropsychopharmacology. Neuropsychopharmacology, 22(2), 108–124.
Porges, S. W. (2011). The polyvagal theory: Neurophysiological foundations of emotions, attachment, communication, and self-regulation. W. W. Norton & Company.
Sapolsky, R. M. (2004). Why zebras don't get ulcers: The acclaimed guide to stress, stress-related diseases, and coping. Henry Holt and Company.
van der Kolk, B. A. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Viking.
Walker, P. (2013). Complex PTSD: From surviving to thriving: A guide and map for recovering from childhood trauma. Azure Coyote Publishing.
