Σκεφτείτε ένα παιδί που κοιτάζει ένα παλιό άλμπουμ φωτογραφιών της οικογένειας. Βλέπει τις δικές του στιγμές, τις δικές του αναμνήσεις. Αυτός είναι ο «καθρέφτης» που είχαμε εμείς. Όμως, για τα παιδιά μας σήμερα, ο «καθρέφτης» δεν είναι πια το οικογενειακό άλμπουμ, ούτε καν ο καθρέφτης του μπάνιου. Είναι η «ψηφιακή βιτρίνα» των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Εκεί, η εικόνα που έχουν για το σώμα τους δεν είναι απλώς η δική τους ανάκλαση, αλλά ένας χαοτικός κόσμος από αναρτήσεις, likes, φίλτρα και σχόλια. Η επιστήμη μάς λέει ότι αυτή η εικόνα σώματος είναι σαν ένα εσωτερικό σκίτσο που φτιάχνει το μυαλό μας για το σώμα μας. Μπορεί να είναι αρνητικό, γεμάτο άγχος, δυσαρέσκεια και την αίσθηση ότι «δεν είμαι αρκετός». Ή μπορεί να είναι θετικό, ένα σκίτσο αποδοχής, σεβασμού και αγάπης για το σώμα τους ακριβώς όπως είναι.
Στον ψηφιακό κόσμο, τα παιδιά δέχονται μια πρωτοφανή πίεση. Φανταστείτε ένα παιδί που παλιά, στην αυλή του σχολείου, έβλεπε τρία-τέσσερα παιδιά και σύγκρινε τον εαυτό του. Σήμερα, το παιδί μας, μέσα από την οθόνη του, «βλέπει» και μπορεί δυνητικά να σχολιαστεί και να σχολιάσει εκατοντάδες ή χιλιάδες άλλους: φίλους, συμμαθητές, influencers. Όλοι τους προβάλλουν μια εξιδανικευμένη εικόνα: τέλεια μαλλιά, τέλειο σώμα, τέλειες διακοπές, τέλεια σπίτια και αυτοκίνητα, τέλειες σχέσεις με παιδιά, οικογένεια, συντρόφους, φίλους και συνεργάτες, τέλειες εργασίες, τέλειες ζωές. Και εκεί ξεκινά η σύγκριση.
Η συνεχής ανάγκη να συγκρίνεσαι με κάποιον που φαινομενικά είναι ή δείχνει «καλύτερος» ορίζεται ως ανοδική κοινωνική σύγκριση (upward social comparison) και δεν συμβαίνει ξαφνικά. Είναι ένας ψυχολογικός μηχανισμός που «χτίζεται» μέσα από μια αλληλουχία βημάτων, ειδικά στο περιβάλλον των social media. Ας δούμε «τη συνταγή» με την οποία φτιάχνεται αυτή η παγίδα στο μυαλό ενός παιδιού ή εφήβου και πολλές φορές και ενήλικα:
1. Η Επιλογή του «Στόχου» (The Target)
Η διαδικασία της σύγκρισης πυροδοτείται τη στιγμή που το παιδί εντοπίζει έναν «στόχο» (target), δηλαδή ένα πρόσωπο που θεωρεί ανώτερο σε κάποιο χαρακτηριστικό, όπως η σωματική διάπλαση ή η κοινωνική δημοτικότητα. Στο περιβάλλον των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, η επιλογή αυτού του στόχου έχει γίνει πιο επικίνδυνη, καθώς δεν αφορά πλέον απρόσιτους αστέρες του κινηματογράφου, αλλά influencers ή ακόμα και συνομηλίκους που προβάλλουν μια εξιδανικευμένη εκδοχή της καθημερινότητάς τους. Αυτή η φαινομενική «εγγύτητα» και ομοιότητα με τον στόχο δημιουργεί στο παιδί την ψευδαίσθηση ότι η σύγκριση είναι δίκαιη και ο στόχος εφικτός, με αποτέλεσμα η αποτυχία να φτάσει αυτό το (συχνά κατασκευασμένο) πρότυπο να βιώνεται ως προσωπική ανεπάρκεια.
2. Η Πλάνη της «Τέλειας Στιγμής» (The Highlight Reel)
Αυτή η πλάνη δημιουργείται γιατί το παιδί βλέπει μόνο το τελικό «προϊόν» μιας προσεκτικά σκηνοθετημένης διαδικασίας, το οποίο εκλαμβάνει λανθασμένα ως τη μόνιμη και αυθόρμητη πραγματικότητα του άλλου. Στην πραγματικότητα, αυτό που εμφανίζεται στην οθόνη είναι το αποτέλεσμα δεκάδων ή και εκατοντάδων λήψεων για την επιλογή της ιδανικής, η οποία ενισχύεται από επαγγελματικό φωτισμό, στρατηγικές πόζες που κρύβουν κάθε «ατέλεια» και, φυσικά, τη χρήση ψηφιακών φίλτρων ή εφαρμογών επεξεργασίας. Επειδή το παιδί δεν έχει πρόσβαση στα «παρασκήνια» αυτής της κατασκευής, παγιδεύεται στη σύγκριση της δικής του αφιλτράριστης καθημερινότητας με το «Highlight Reel» (το απάνθισμα των καλύτερων στιγμών) κάποιου άλλου, νιώθοντας αναπόφευκτα μειονεκτικά.
3. Η Νοητική Αντιπαραβολή (The Contrast)
Σε αυτό το στάδιο, το παιδί προχωρά σε μια νοητική αντιπαραβολή που είναι εκ των προτέρων άνιση και άδικη, καθώς τοποθετεί δίπλα-δίπλα δύο εντελώς ανόμοια πράγματα. Από τη μία πλευρά, έχει την πλήρη επίγνωση της δικής του «εσωτερικής» εικόνας, η οποία περιλαμβάνει όλες τις ανθρώπινες ανασφάλειες, την κούραση και τις φυσικές ατέλειες της στιγμής, όπως ένα σπυράκι ή μια κακή μέρα. Από την άλλη πλευρά, αντικρίζει την εξωτερική, φιλτραρισμένη και προσεκτικά επιλεγμένη εικόνα του άλλου. Η παγίδα εδώ έγκειται στο ότι το παιδί καταλήγει να συγκρίνει τα δικά του αφιλτράριστα «παρασκήνια» με τη λαμπερή και σκηνοθετημένη «βιτρίνα» κάποιου άλλου, μια διαδικασία που οδηγεί αναπόφευκτα σε αισθήματα κατωτερότητας και δυσαρέσκειας.
4. Η Εσωτερίκευση και το Αίσθημα Ελλείμματος (Internalization)
Το τελικό και πιο κρίσιμο στάδιο αυτής της διαδρομής είναι η εσωτερίκευση, όπου το παιδί παύει να βλέπει μια εικόνα ως κάτι εξωτερικό και αρχίζει να τη μετατρέπει σε προσωπικό κανόνα. Αντί να αντιμετωπίσει την ανάρτηση ως μια απλή «ωραία φωτογραφία», υιοθετεί την πεποίθηση ότι «έτσι θα έπρεπε να είμαι κι εγώ», μετατρέποντας ένα ξένο και συχνά μη ρεαλιστικό πρότυπο σε δικό του επιτακτικό στόχο. Όταν η αναπόφευκτη πραγματικότητα έρχεται σε σύγκρουση με αυτό το ιδεατό πρότυπο, δημιουργείται ένα επώδυνο νοητικό κενό, ένα αίσθημα ελλείμματος. Αυτό το κενό γεμίζει γρήγορα με βαθιά δυσαρέσκεια για το σώμα (Body Dissatisfaction), φθόνο για την εμφάνιση των άλλων και ένα διάχυτο αίσθημα κατωτερότητας, που μπορεί να κλονίσει συθέμελα την αυτοεκτίμησή του. Όταν μάλιστα έρχονται αντιμέτωπα με το body shaming (αρνητικά σχόλια για την εμφάνιση), το αίσθημα ντροπής μπορεί να γίνει συντριπτικό.
5. Ο Φαύλος Κύκλος του Αλγορίθμου
Ο μηχανισμός αυτός παγιώνεται μέσω του αλγορίθμου, ο οποίος μετατρέπει την περιστασιακή σύγκριση σε μια μόνιμη κατάσταση, από την οποία το απιδί δεν μπορεί εύκολα να αποδράσει. Κάθε φορά που το παιδί κοντοστέκεται για να κοιτάξει μια εξιδανικευμένη εικόνα, το σύστημα καταγράφει το ενδιαφέρον του και ανταποκρίνεται προσφέροντάς του άμεσα δεκάδες παρόμοιες αναρτήσεις. Με αυτόν τον τρόπο, το παιδί «βομβαρδίζεται» καθημερινά από συνεχείς υπενθυμίσεις αυτού που υποτίθεται ότι «του λείπει», δημιουργώντας έναν ψηφιακό φαύλο κύκλο που διαβρώνει την αυτοπεποίθησή του μέρα με τη μέρα και καθιστά την ανοδική σύγκριση τη βασική του οπτική για την πραγματικότητα.
Τι μπορούμε να κάνουμε ως γονείς;
Το πρώτο και βασικότερο είναι η Καλλιέργεια Κριτικής Σκέψης (Media Literacy). Το παιδί χρειάζεται να μάθει να «αποκωδικοποιεί» αυτό που βλέπει. Συζητήστε ανοιχτά για τα «παρασκήνια» της τέλειας φωτογραφίας. Μπορείτε να κάνετε μια δοκιμή μαζί: βγάλτε μια φωτογραφία με κακό φωτισμό και μετά μία με φίλτρα και σωστή γωνία. Δείξτε του στην πράξη πώς η τεχνολογία κατασκευάζει μια μη πραγματική εικόνα, ώστε την επόμενη φορά που θα δει μια «τέλεια» ανάρτηση, το μυαλό του να πάει αυτόματα στη διαδικασία της επεξεργασίας και όχι στην προσωπική σύγκριση.
Εξηγήστε στο παιδί ότι ο αλγόριθμος είναι ένας καθρέφτης των κινήσεών του. Δείξτε του πώς να «καθαρίσει» τη ροή του (feed cleaning). Ενθαρρύνετέ το να κάνει unfollow ή mute σε λογαριασμούς που του προκαλούν σφίξιμο στο στομάχι ή ανασφάλεια. Ταυτόχρονα, παροτρύνετέ το να ακολουθήσει περιεχόμενο που προωθεί τη σωματική ποικιλομορφία και την αυθεντικότητα. Αν το παιδί αρχίσει να αλληλεπιδρά με πιο ρεαλιστικά πρότυπα, ο αλγόριθμος θα σταματήσει να το «βομβαρδίζει» με τοξικά ιδεώδη. Αυτό ορίζεται ως Εκπαίδευση του Αλγορίθμου.
Αλλάξτε το επίκεντρο των συζητήσεων στο σπίτι και εστιάστε στη Λειτουργικότητα του Σώματος(Body Functionality). Αντί να επιβραβεύετε την εμφάνιση («τι όμορφος/η/ο που είσαι»), επιβραβεύστε τις ικανότητες του σώματος. Μιλήστε για το πόσο δυνατά είναι τα πόδια του στον αθλητισμό, πόσο γρήγορα είναι τα χέρια του στην τέχνη ή πόσο ανθεκτικός είναι ο οργανισμός του. Όταν το παιδί αντιληφθεί το σώμα του ως εργαλείο ζωής και όχι ως αντικείμενο προς θέαση, η εξωτερική κριτική των social media χάνει τη δύναμή της.
Ενθαρρύνετε την Ενεργητική έναντι της Παθητικής Χρήσης των social media. Η έρευνα δείχνει ότι η παθητική κατανάλωση (ατελείωτο σκρολάρισμα) είναι αυτή που βλάπτει. Ενθαρρύνετε το παιδί να χρησιμοποιεί τα social media για να επικοινωνεί ουσιαστικά με φίλους, να ανακαλύπτει χόμπι ή να δημιουργεί το δικό του περιεχόμενο. Όταν το παιδί γίνεται «δημιουργός» αντί για απλός «θεατής», αποκτά μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στην ψηφιακή του εμπειρία και λιγότερο χρόνο για επώδυνες συγκρίσεις.
Τέλος το δικό μας παράδειγμα είναι και αυτό που έχει τη μεγαλύτερη σημασία. Τα παιδιά καθρεφτίζουν τη δική μας σχέση με το σώμα. Αν εμείς οι γονείς στεκόμαστε μπροστά στον καθρέφτη και επικρίνουμε τις ρυτίδες ή τα κιλά μας, τους διδάσκουμε ότι η αξία μας εξαρτάται από την αισθητική τελειότητα. Μιλώντας με αυτοαποδοχή για το δικό μας σώμα, τους δίνουμε την άδεια να κάνουν το ίδιο για το δικό τους.
Ως επιστέγασμα όλων των παραπάνω, η «Πρόκληση της Ψηφιακής Αυθεντικότητας» αναδεικνύεται σε μια πολύτιμη βιωματική λύση ή πρόκληση που στοχεύει στην ουσιαστική απομυθοποίηση του ψηφιακού κόσμου. Το ζητούμενο δεν είναι η καθολική αποχή (digital detox), η οποία συχνά πυροδοτεί αντιδράσεις και αισθήματα απομόνωσης στα παιδιά, αλλά η μετάβαση στην ενσυνείδητη χρήση, ενθαρρύνοντάς τα να παραμερίσουν τα φίλτρα και τις σκηνοθετημένες πόζες. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, οι έφηβοι μαθαίνουν να αναγνωρίζουν τη διαφορά μεταξύ της «βιτρίνας» και της πραγματικότητας, να εκπαιδεύουν τον αλγόριθμό τους, ώστε να τους υπηρετεί και να επανασυνδέονται με τη λειτουργικότητα του σώματός τους. Με αυτό τον τρόπο, η πρωτοβουλία αυτή δεν θα προσφέρει απλώς μια προσωρινή παύση από την πίεση, αλλά θα εφοδιάζει τα παιδιά με την κριτική ματιά και την αυτοπεποίθηση που απαιτούνται για να μετατρέψουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης από πηγές άγχους σε εργαλεία αυθεντικής έκφρασης και ενδυνάμωσης.
Σας ευχαριστώ
Alleva, J. M., Martijn, C., van Breukelen, G. J., Jansen, A., & Karos, K. (2015). Expand Your Horizon: A programme that improves body image and reduces self-objectification by training women to focus on body functionality. Body Image, 15, 81-89. (Για τη θεωρία της Λειτουργικότητας του Σώματος).
Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117-140. (Η κλασική μελέτη για την Κοινωνική Σύγκριση).
Fardouly, J., & Vartanian, L. R. (2016). Social media and body image concerns: Current research and future directions. Current Opinion in Psychology, 9, 1-5. (Για την επίδραση των Social Media και των αλγορίθμων).
Keery, H., van den Berg, P., & Thompson, J. K. (2004). An evaluation of the Tripartite Influence Model of body dissatisfaction and eating disturbance with adolescent girls. Journal of Youth and Adolescence, 33(3), 237-251. (Για το Τριμερές Μοντέλο Επιρροής: Γονείς, Συνομήλικοι, Μέσα).
Pauley, P. M., & Emmers-Sommer, T. M. (2007). The Role of Social Comparison in the Development of Body Dissatisfaction. Communication Reports. (Για τη Νοητική Αντιπαραβολή και το Αίσθημα Ελλείμματος).
Perloff, R. M. (2014). Social Media and Body Image: Symbolic Interactionism and Self-Affirmation. Sex Roles, 71, 363-370. (Για την Εσωτερίκευση των προτύπων και την ψηφιακή πίεση).
Tiggemann, M., & Slater, A. (2013). NetGirls: The Internet, Facebook, and body image concern in adolescent girls. International Journal of Eating Disorders, 46(6), 630-633. (Για την Πλάνη της Τέλειας Στιγμής και την παθητική χρήση).
Tylka, T. L., & Wood-Barcalow, N. L. (2015). What is and what is not positive body image? Conceptual foundations and ontological challenges. Body Image, 14, 118-129. (Για την Εκτίμηση Σώματος και το Body Positivity).
