Κάθε γονέας, από τη στιγμή που θα φέρει στον κόσμο το παιδί του, ξεκινά έναν αγώνα δρόμου με «ορόσημα». Πότε θα χαμογελάσει; Πότε θα καθίσει; Πότε θα βγάλει το πρώτο δόντι; Μέσα σε αυτή την αναμονή, το μπουσούλισμα κατέχει μια σχεδόν «ιερή» θέση στις συζητήσεις μεταξύ γονιών, παιδιάτρων και παππούδων. Πολλοί από εμάς έχουμε ακούσει την προειδοποίηση: «Αν δεν μπουσουλήσει, θα έχει πρόβλημα στο σχολείο» ή «Το μπουσούλισμα συνδέει τα ημισφαίρια του εγκεφάλου για να μπορέσει το παιδί να μιλήσει».
Είναι όμως η κίνηση στα τέσσερα ένας απαραίτητος βιολογικός «διακόπτης» για τη γλώσσα ή μήπως πρόκειται για έναν από τους μεγαλύτερους μύθους της αναπτυξιακής ψυχολογίας;
Η ιστορία ενός μύθου: Από πού ξεκίνησε ο φόβος;
Για να καταλάβουμε γιατί ανησυχούμε σήμερα, πρέπει να γυρίσουμε στη δεκαετία του 1960.
Τότε, δύο ερευνητές, οι Doman και Delacato, πρότειναν μια θεωρία που έμοιαζε λογική, αλλά ήταν υπερβολικά αυστηρή. Πίστευαν ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος αναπτύσσεται σαν μια σκάλα: αν παραλείψεις ένα σκαλοπάτι (όπως το μπουσούλισμα), ολόκληρο το οικοδόμημα θα καταρρεύσει, προκαλώντας αυτό που ονόμασαν «νευρολογική αποδιοργάνωση».
Αυτή η ιδέα τρόμαξε γενιές γονιών, κάνοντάς τους να πιστεύουν ότι η παράλειψη μιας κίνησης θα στερούσε από το παιδί τους τη δυνατότητα να μιλήσει σωστά ή να διαβάσει αργότερα. Σήμερα, η σύγχρονη επιστήμη (American Academy of Pediatrics) έχει απορρίψει πλήρως αυτή την προσέγγιση. Ο εγκέφαλος του παιδιού σας δεν είναι μια άκαμπτη μηχανή, αλλά ένας ζωντανός, δυναμικός οργανισμός με απίστευτη νευροπλαστικότητα.
Γιατί η γλώσσα «ακολουθεί τον δικό της δρόμο»;
Η σύγχρονη νευροεπιστήμη μας λέει κάτι πολύ λυτρωτικό: η ικανότητα του παιδιού να μιλήσει δεν «πυροδοτείται» από το αν θα στηριχθεί στα γόνατά του. Η γλωσσική ανάπτυξη εξαρτάται από ένα εντελώς διαφορετικό «πλέγμα» ερεθισμάτων.
Σκεφτείτε τη γλώσσα σαν έναν χορό ανάμεσα στη βιολογία και την κοινωνία. Ο εγκέφαλος του βρέφους είναι προγραμματισμένος να αναγνωρίζει ήχους και μοτίβα ομιλίας από την πρώτη μέρα. Αυτό όμως που πραγματικά «ξεκλειδώνει» τις λέξεις δεν είναι η κίνηση στον χώρο, αλλά η κοινή προσοχή.
Όταν το παιδί σας κοιτάζει ένα παιχνίδι και μετά κοιτάζει εσάς, δημιουργώντας μια γέφυρα επικοινωνίας, τότε είναι που χτίζεται η γλώσσα. Οι έρευνες δείχνουν ότι η ποιότητα αυτής της αλληλεπίδρασης προβλέπει το λεξιλόγιο του παιδιού πολύ ακριβέστερα από οποιοδήποτε κινητικό ορόσημο.
Τι μας διδάσκουν οι διαφορετικοί πολιτισμοί;
Αν το μπουσούλισμα ήταν βιολογική προϋπόθεση για τη νόηση, τότε όλη η ανθρωπότητα θα έπρεπε να μπουσουλάει με τον ίδιο τρόπο. Κι όμως, η πραγματικότητα μας εκπλήσσει. Σε πολλές κοινωνίες, όπως στους Beng της Αφρικής ή στους Ache της Παραγουάης, τα βρέφη δεν μπουσουλούν σχεδόν ποτέ. Οι γονείς τα κρατούν διαρκώς στην πλάτη τους για λόγους ασφάλειας και υγιεινής, και τα παιδιά αυτά περνούν κατευθείαν στην όρθια στάση.
Το αποτέλεσμα; Αυτά τα παιδιά αναπτύσσουν τη γλώσσα και τη σκέψη τους απολύτως φυσιολογικά. Αυτό αποδεικνύει ότι το μπουσούλισμα είναι μια στρατηγική επιλογή και όχι μια αναγκαιότητα. Ο εγκέφαλος είναι τόσο ευέλικτος που μπορεί να φτάσει στον ίδιο προορισμό (την ομιλία) μέσα από πολλά διαφορετικά μονοπάτια.
Το σώμα ως δάσκαλος, όχι ως δυνάστης
Παρόλο που το μπουσούλισμα δεν είναι «κλειδί» για τη γλώσσα, αυτό δεν σημαίνει ότι η κίνηση δεν έχει αξία. Εδώ η επιστήμη συναντά την έννοια της Ενσώματης Γνώσης (Embodied Cognition). Το παιδί σας μαθαίνει τον κόσμο «μέσω του σώματός του». Όταν το μωρό επεξεργάζεται μια λέξη όπως «πιάνω», ο εγκέφαλός του ενεργοποιεί τις ίδιες περιοχές που χρησιμοποιεί όταν όντως πιάνει κάτι. Η κίνηση προσφέρει το υλικό για να καταλάβει το παιδί τις έννοιες. Αλλά, και εδώ είναι η κρίσιμη διαφορά, αυτό το υλικό μπορεί να προέλθει από οπουδήποτε:
- Από το κύλισμα στο χαλί.
- Από τον χειρισμό ενός παιχνιδιού.
- Από μια ζεστή αγκαλιά.
- Από το σύρσιμο με τον ποπό (bottom shuffling).
Κάθε αισθητηριοκινητική εμπειρία είναι πολύτιμη. Αν το παιδί σας «πηδήξει» το μπουσούλισμα, ο εγκέφαλός του θα χρησιμοποιήσει τις άλλες εμπειρίες του για να χτίσει τις ίδιες γνώσεις.
Η απόδειξη της ανθρώπινης δύναμης
Αν ακόμα ανησυχείτε, σκεφτείτε την περίπτωση του Christy Brown ή παιδιών με σοβαρές κινητικές αναπηρίες. Παρά το γεγονός ότι δεν μπόρεσαν ποτέ να μπουσουλήσουν ή να περπατήσουν τυπικά, πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους ανέπτυξαν εκπληκτική ευφυΐα και γλωσσική δεινότητα. Αυτό συμβαίνει λόγω της λειτουργικής ισοδυναμίας: ο εγκέφαλος βρίσκει ισοδύναμους τρόπους να πάρει ερεθίσματα μέσω της ακοής, της όρασης και της κοινωνικής σύνδεσης. Η γλώσσα ανθίζει όπου υπάρχει ένα υποστηρικτικό περιβάλλον, ανεξάρτητα από τους περιορισμούς του σώματος.
Τι λένε οι μεγάλες έρευνες;
Για να είμαστε απόλυτα σίγουροι, οι επιστήμονες παρακολούθησαν δεκάδες χιλιάδες παιδιά (μελέτες ALSPAC και Millennium Cohort). Τα αποτελέσματα ήταν ξεκάθαρα: Δεν υπάρχει καμία στατιστική σύνδεση ανάμεσα στην παράλειψη του μπουσουλήματος και την εμφάνιση γλωσσικών καθυστερήσεων ή δυσλεξίας. Οι αρχικές ανησυχίες που μπορεί να φαίνονται σε κάποιες μικρές μελέτες εξαφανίζονται όταν λάβουμε υπόψη το κοινωνικό και οικογενειακό περιβάλλον.
Τι κερδίζει τελικά το παιδί από το μπουσούλισμα;
Αν το μπουσούλισμα δεν βοηθά στη γλώσσα, τότε γιατί είναι καλό; Το μπουσούλισμα είναι μια εξαιρετική «άσκηση» για:
- Την κινητική ανάπτυξη: Δυναμώνει τον κορμό, τους ώμους και τα χέρια.
- Την αντίληψη του χώρου: Βοηθά το παιδί να καταλάβει τις αποστάσεις και τα βάθη.
- Την όραση: Ενισχύει τη διόφθαλμη όραση καθώς το παιδί εστιάζει σε διαφορετικά σημεία καθώς κινείται.
Είναι, λοιπόν, μια πολύτιμη κινητική εμπειρία, αλλά όχι ένα πνευματικό προαπαιτούμενο.
Μια συμβουλή προς τους γονείς
Η ανάπτυξη του παιδιού σας δεν είναι μια λίστα που πρέπει να «τσεκάρετε» με άγχος. Κάθε παιδί είναι ένας μοναδικός εξερευνητής που χαράζει τη δική του διαδρομή.
- Αν το παιδί σας μπουσουλάει, απολαύστε το.
- Αν προτιμά να σέρνεται με τον ποπό, είναι υπέροχο.
- Αν αποφάσισε να σταθεί κατευθείαν στα πόδια του, συγχαρητήρια για την αυτονομία του.
Ο εγκέφαλος του παιδιού σας είναι προγραμματισμένος να επιτύχει. Η δική σας δουλειά δεν είναι να το εξαναγκάσετε σε συγκεκριμένες κινήσεις, αλλά να του προσφέρετε ένα περιβάλλον γεμάτο αγάπη, πλούσια ομιλία και ευκαιρίες για ελεύθερο παιχνίδι.
Τι μπορώ να κάνω πρακτικά;
Επειδή η επικοινωνία και η «ενσώματη γνώση» δεν χρειάζονται ειδικό εξοπλισμό, παρά μόνο τη δική σας παρουσία, ορίστε μερικές πρακτικές συμβουλές που μπορείτε να εφαρμόσετε καθημερινά στο σπίτι. Αυτές οι δραστηριότητες ενισχύουν τους νευρώνες του παιδιού σας, ανεξάρτητα από το αν μπουσουλάει ή όχι:
1. Η Δύναμη της «Αφηγηματικής Συνοδείας»
Μην περιμένετε το παιδί να μιλήσει για να του μιλήσετε. Γίνετε ο «σχολιαστής» της ζωής του.
- Τι να κάνετε: Όταν το ντύνετε ή το ταΐζετε, περιγράψτε τι κάνετε: «Τώρα βάζουμε το κόκκινο φορμάκι, δες πώς μπαίνει το δεξί σου χεράκι».
- Γιατί λειτουργεί: Συνδέετε τη σωματική αίσθηση (το άγγιγμα του υφάσματος) με τη λέξη. Αυτό είναι η βάση της Ενσώματης Γνώσης.
2. Παιχνίδια «Κοινής Προσοχής»
Όπως είδαμε, η κοινή προσοχή είναι ο πραγματικός προγνωστικός παράγοντας της γλώσσας.
- Τι να κάνετε: Ακολουθήστε το βλέμμα του παιδιού σας. Αν κοιτάζει μια γάτα έξω από το παράθυρο, δείξτε κι εσείς και πείτε: «Ναι, μια γατούλα! Κοίτα πώς κουνάει την ουρά της».
- Γιατί λειτουργεί: Δείχνετε στο παιδί ότι η επικοινωνία είναι ένας τρόπος να μοιραζόμαστε τον κόσμο.
3. Δημιουργία «Αισθητηριακών Διαδρομών»
Αντί να πιέζετε το παιδί να μπουσουλήσει, φτιάξτε ένα περιβάλλον που το καλεί να εξερευνήσει με οποιονδήποτε τρόπο θέλει.
- Τι να κάνετε: Τοποθετήστε διαφορετικές υφές στο πάτωμα (ένα μαλακό χαλί, ένα γλιστερό περιοδικό, μια τραχιά πετσέτα). Βάλτε ένα αγαπημένο παιχνίδι λίγο πιο μακριά.
- Γιατί λειτουργεί: Ενισχύετε την αντίληψη του χώρου και τη διόφθαλμη όραση, δίνοντας στο παιδί κίνητρο να βρει τη δική του «λύση» μετακίνησης.
4. Η Σημασία της «Πρωτο-συνομιλίας»
Ακόμα κι αν το παιδί βγάζει μόνο άναρθρες κραυγές, απαντήστε του σαν να κάνατε σοβαρή συζήτηση.
- Τι να κάνετε: Όταν το μωρό κάνει «μπα-μπα», απαντήστε: «Αλήθεια; Και μετά τι έγινε;». Περιμένετε λίγα δευτερόλεπτα να σας «απαντήσει» ξανά.
- Γιατί λειτουργεί: Μαθαίνει τους κανόνες της εναλλαγής σειράς (turn-taking) που είναι απαραίτητοι για τον λόγο.
5. Ελεύθερος Χρόνος στο Πάτωμα (Tummy Time)
Το "Tummy Time" (χρόνος στην κοιλίτσα) είναι σημαντικό, όχι για να το αναγκάσουμε να μπουσουλήσει, αλλά για να δυναμώσει τους μυς που θα το κρατήσουν όρθιο αργότερα.
- Τι να κάνετε: Ξαπλώστε κι εσείς στο πάτωμα απέναντί του. Κάντε γκριμάτσες ή χρησιμοποιήστε έναν καθρέφτη.
- Γιατί λειτουργεί: Ενισχύει τη σταθερότητα του κορμού και την οπτική εστίαση, προσφέροντας ασφάλεια στο παιδί να δοκιμάσει νέες κινήσεις.
Το παιδί σας δεν χρειάζεται έναν «προπονητή» για να ακολουθήσει μια αυστηρή σειρά σταδίων. Χρειάζεται έναν σύντροφο στην ανακάλυψη. Εμπιστευτείτε το ένστικτό του και τον δικό του ρυθμό. Ξεχάστε τα «αναπτυξιακά πρέπει» που προκαλούν ενοχές. Η ουσία της ανάπτυξης βρίσκεται στο βλέμμα που μοιράζεστε, στις ιστορίες που του διαβάζετε και στην ασφάλεια που νιώθει στην αγκαλιά σας. Aφήστε τα παιδιά σας να κινηθούν όπως θέλουν, με ασφάλεια και άνεση.
Με μπουσούλησμα ή χωρίς, η γλώσσα και ο εγκέφαλος θα αναπτυχθούν κανονικά.
Σας ευχαριστώ
Adolph, K. E., & Hoch, J. E. (2019). Motor development: Embodied, embedded, enculturated, and enabling. Annual Review of Psychology, 70, 141–164
American Academy of Pediatrics (AAP). (1978). Policy statement: The Doman-Delacato treatment of neurologically handicapped children. Pediatrics, 70(5), 810–812.
Anderson, D. I., et al. (2013). The role of locomotion in psychological development. Frontiers in Psychology, 4, 440.
Boyd, R. N., et al. (2013). Cognitive and language outcomes in children who skipped crawling: Findings from the ALSPAC cohort. Developmental Medicine & Child Neurology, 55(S2), 12–18.
Brooks, R., & Meltzoff, A. N. (2005). The importance of eyes: How infants interpret adult gaze help them learn language. Developmental Psychology, 41(3), 541–555.
Bruner, J. S. (1983). Child's talk: Learning to use language. Oxford University Press.
Glenberg, A. M., & Gallese, V. (2012). Action-based language: A theory of language acquisition, comprehension, and production. Cortex, 48(7), 905–922.
Joshi, H., & Fitzsimons, E. (2016). The Millennium Cohort Study: Investigating the lives of children. Centre for Longitudinal Studies.
Karasik, L. B., Adolph, K. E., Tamis-LeMonda, C. S., & Zuckerman, A. L. (2010). WEIRD walking: Cross-cultural differences in motor development. Psychological Science, 21(1), 81–89.
Kuhl, P. K. (2010). Brain mechanisms in early language acquisition. Neuron, 67(5), 713–727.
Kuo, P. L., Chang, H. Y., Li, C. Y., & Chen, W. C. (2022). Early motor milestones in infancy and later motor impairments: A population-based data linkage study. Frontiers in Psychiatry, 13, 809181.
Magnus, P., et al. (2016). Cohort Profile Update: The Norwegian Mother and Child Cohort Study (MoBa). International Journal of Epidemiology, 45(2), 382–388.
Novella, S. (2008). Psychomotor patterning: A critical look at Doman-Delacato. Quackwatch.
Rosenbaum, P. (2023). Christy Brown: A tribute to the potential of the human spirit. Developmental Medicine & Child Neurology, 65(1), 12.
Thelen, E., & Smith, L. B. (1994). A dynamic systems approach to the development of cognition and action. MIT Press.
Tomasello, M. (2003). Constructing a language: A usage-based theory of language acquisition. Harvard University Press.
Xiong, L., Hou, W., & Li, S. (2021). Measurement and analysis of human infant crawling for rehabilitation: A narrative review. Frontiers in Neurology, 12, 731374.
